Rùa hoang dã đã bị bán ở chợ (Ảnh Tổ chức động vật châu Á)
Phóng sinh không chỉ là nghi lễ tôn giáo. Ở nhiều gia đình, đó còn là cách người ta kết nối với nhau, với tổ tiên, theo một ý nghĩa rất thiêng liêng.
Tập tục phóng sinh đang được thực hành như thế nào trong thực tế?
Mỗi dịp Rằm, lễ Phật Đản, những dịp lễ lớn hay những ngày trọng đại trong đời, hàng triệu người Việt Nam đến chùa, mua chim, cá, rùa, lươn rồi thả xuống sông hồ hay bầu trời. Với họ, đó là khoảnh khắc thực hành lòng từ bi, hồi hướng công đức và gửi gắm nguyện cầu.
Tại Việt Nam, tập tục này hòa quyện với tín ngưỡng dân gian về lòng nhân ái và nghiệp báo, trở thành một phần không thể tách rời của đời sống tâm linh.
Ở nhiều nước trong khu vực như Thái Lan, Campuchia, Myanmar hay Đài Loan, phóng sinh cũng được thực hành rộng rãi với những hình thức tương tự. Đây không phải tập tục lạc hậu cần bị xóa bỏ. Đây là một biểu hiện của lòng từ bi mà bất kỳ ai quan tâm đến động vật đều có thể hiểu và tôn trọng.
Khoa học ngày nay đã xác nhận điều mà Phật giáo cảm nhận từ hàng nghìn năm trước, rằng chim, cá, rùa hay các loài khác đều là những sinh vật có tri giác. Chúng cảm nhận được đau đớn, sợ hãi và căng thẳng. Thiện ý của người phóng sinh luôn là điểm khởi đầu đáng quý. Nhưng khi đánh giá một hành động có thực sự từ bi hay không, thước đo sau cùng vẫn phải là trải nghiệm thực tế của con vật, chứ không chỉ là mong muốn của con người.
Chim phóng sinh bày bán ở chợ (Ảnh Tổ chức động vật châu Á)
Và trải nghiệm đó, trong phần lớn trường hợp phóng sinh hiện nay, động vật bị bắt từ rất lâu trước khoảnh khắc được thả.
Một con chim sẻ dùng cho phóng sinh thường đã trải qua cả một chuỗi như bị bẫy bắt trong tự nhiên, nhồi vào lồng chật cùng hàng trăm con khác, vận chuyển nhiều ngày trong điều kiện thiếu nước, thiếu thức ăn, thiếu không gian.
Ở mỗi mắt xích, con vật đối mặt với một dạng tổn thương khác nhau, chẳng hạn như đói, khát, nóng bức, ngột ngạt, chấn thương do va đập hay giẫm đạp. Và trên hết là nỗi sợ kéo dài của một loài hoang dã bị giam cầm, thứ mà khoa học thường gọi là sự căng thẳng mạn tính.
Trạng thái này làm suy kiệt hệ miễn dịch và có thể dẫn đến hiện tượng chết vì căng thẳng, ngay cả khi con vật không hề bị thương. Một phần đáng kể đã không sống sót qua giai đoạn này, trước cả khi có ai kịp thả chúng ra.
Người ta thường hình dung khoảnh khắc mở lồng là lúc con vật được trả lại sự sống. Nhưng với một cá thể đã kiệt sức, mất phương hướng, chưa kịp hồi phục sau quá trình bị bắt và nhốt trong lồng, thì bầu trời rộng mở đôi khi lại là một thử thách quá sức.
Chị Thu Cúc, hiện đang làm việc cho Tổ chức Động vật Châu Á (Animals Asia) có văn phòng tại Hà Nội, bày tỏ quan điểm: “Nhiều cá thể được thả ở sinh cảnh không phù hợp hay không phải khu vực phân bố tự nhiên của loài, thiếu không gian để lẩn trốn khỏi kẻ săn mồi. Thậm chí, chúng cũng chưa thể đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về sức khỏe và hành vi để tái thả.
Không ít cá thể chỉ sống sót được một thời gian ngắn sau khi thả. Bên cạnh đó, việc cá thể được phóng sinh mà không được trải qua quá trình kiểm dịch cũng có thể tiềm ẩn nguy cơ dịch bệnh đối với các quần thể hoang dã.
Có một nghịch lý khó tránh khỏi là hành động xuất phát từ lòng từ bi lại tạo ra nhu cầu đánh bắt, và chính nhu cầu đó gây ra khổ đau cho rất nhiều sinh mệnh mỗi năm”.
Rùa phóng sinh bày bán ở chợ (Ảnh Tổ chức động vật châu Á)
Câu chuyện phức tạp thêm khi xét đến tác động môi trường. Không phải loài nào được phóng sinh cũng là loài bản địa. Rùa tai đỏ, một trong 100 loài xâm hại nguy hiểm nhất thế giới theo cơ sở dữ liệu của IUCN (Liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế), từng được thả xuống Hồ Gươm và nhiều ao hồ khắp cả nước như một cách “phóng sinh”.
Một số loài thủy sinh ngoại lai khác cũng có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng không kém đến hệ sinh thái nếu được phóng sinh bừa bãi. Những trường hợp này không phải lý do để phủ nhận giá trị tốt đẹp của việc phóng sinh, mà là lý do để thực hành nó một cách hiểu biết, minh triết và nhân đạo hơn.
Một biểu hiện khác ít được nói đến là việc nhiều người chủ động mua động vật rồi mang đến gửi gắm nơi cửa chùa, xem đó như một cách “phóng sinh” để cầu phước.
Qua quá trình làm việc, Tổ chức Động vật Châu Á (Animals Asia) từng ghi nhận các trường hợp rùa nước ngọt, khỉ, chó, mèo và nhiều loài khác được mang đến một số ngôi chùa theo cách này. Điều đó vô tình đặt thêm gánh nặng chăm sóc, nuôi dưỡng lên chính các cơ sở tôn giáo, và có thể ảnh hưởng đến sự thanh tịnh vốn có nơi cửa thiền.
Khi được phát hiện, không ít con vật phải sống trong những chuồng trại chật hẹp, trong điều kiện không phù hợp với tập tính và nhu cầu tự nhiên của chúng. Con vật vì thế bị đẩy từ nỗi khổ này sang nỗi khổ khác, trong khi vòng mua bán động vật hoang dã lại tiếp tục được nuôi dưỡng.
Cảnh chim phóng sinh bày bán ở chợ (Ảnh Tổ chức động vật châu Á)
Góc độ pháp lý quanh hoạt động phóng sinh
Nhìn từ góc độ pháp lý, nhiều mắt xích quanh hoạt động phóng sinh đã được pháp luật Việt Nam điều chỉnh. Cụ thể, việc săn bắt, mua bán chim hoang dã hay các loài nguy cấp, quý hiếm được bảo vệ là hành vi vi phạm, có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ. Và đây không chỉ là quy định trên giấy. Bộ Công an đã có điện chỉ đạo đẩy mạnh tuyên truyền, đấu tranh và xử lý nạn săn bắt tận diệt chim hoang dã, chim di cư.
Chỉ trong một đợt cao điểm, lực lượng chức năng đã phát hiện 1.073 vụ vi phạm, khởi tố hình sự 32 vụ, xử phạt hành chính 906 vụ với tổng số tiền hơn 6,1 tỷ đồng, thu giữ gần 53.000 cá thể động vật hoang dã và thả gần 40.000 cá thể về tự nhiên (Báo cáo của Bộ Công an vào tháng 5/2026 khi Bộ Công an có Điện gửi Công an các đơn vị, địa phương về đẩy mạnh tuyên truyền, đấu tranh, xử lý, góp phần ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật, tiến tới chấm dứt tình trạng săn, bắt tận diệt các loài chim hoang dã, di cư, góp phần bảo vệ hệ sinh thái và đa dạng sinh học).
Ở chiều ngược lại, việc thả các loài ngoại lai xâm hại ra môi trường cũng không nằm ngoài phạm vi điều chỉnh. Theo Điều 246 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi năm 2017), hành vi phát tán loài ngoại lai xâm hại có thể bị phạt tù từ một đến năm năm, thậm chí đến bảy năm trong trường hợp nghiêm trọng, bên cạnh mức phạt tiền có thể lên tới hàng tỷ đồng; các vi phạm nhẹ hơn được xử lý theo Nghị định 45/2022 về xử phạt vi phạm trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.
Chim phóng sinh được thả ra, rồi bị bắt lại đem bán ở chợ (ảnh: Tổ chức động vật châu Á)
Trên thực tế, vụ một cá thể cá hải tượng được “phóng sinh” xuống sông từng khiến cơ quan chức năng phải lên tiếng, khẳng định đây là loài không được phép kinh doanh và việc thả ra môi trường là hành vi vi phạm pháp luật. Nói cách khác, phóng sinh thiếu hiểu biết không chỉ đi ngược tinh thần từ bi, mà trong nhiều trường hợp còn có thể vô tình vi phạm pháp luật.
“Thực ra, thực hành phóng sinh có trách nhiệm không quá phức tạp, và cũng chính là điều Giáo hội khuyến khích. Điều cốt lõi là chuyển từ câu hỏi “thả con gì” sang câu hỏi “con vật này có thực sự tốt hơn sau khi mình can thiệp không”.
Không đặt mua, không đặt hàng trước chim hay cá từ người bán dạo, bởi mỗi lần đặt mua là một lần đặt hàng cho mẻ đánh bắt tiếp theo. Thay vào đó, có thể chuyển nguồn lực và tấm lòng sang việc cứu hộ động vật bị nạn, hỗ trợ các trung tâm cứu hộ, trồng rừng và bảo vệ nguồn nước, như chính văn bản của Giáo hội đề xuất. Nếu vẫn thực hành phóng sinh, hãy tìm hiểu xem loài mình định thả có phải loài bản địa không, và địa điểm thả có phù hợp không.
Lòng từ bi không giảm bớt khi thêm vào đó sự hiểu biết. Ngược lại, nó trở nên trọn vẹn hơn, bởi cứu một sinh mệnh, đúng nghĩa, là trao cho nó một cơ hội thực sự để sống”, chị Thu Cúc bày tỏ thêm.
Người dân rất dễ dàng mua chim phóng sinh (Ảnh: Tổ chức động vật châu Á)
Ngày 18/8/2026, Trưởng lão Hòa thượng Thích Thiện Nhơn, Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, đã ký văn bản gửi Ban Trị sự các tỉnh, thành phố cùng tăng ni, Phật tử cả nước, trong đó đề nghị “không đặt mua động vật số lượng lớn để phóng sinh”, nhằm tránh vô tình thúc đẩy hoạt động săn bắt, giam giữ và buôn bán động vật.
Văn bản nêu rõ những khuyến nghị cụ thể: không sử dụng các loài nguy cấp, quý hiếm được pháp luật bảo vệ; không đặt hàng trước, nhất là vào ngày Rằm, mùng Một và mùa Vu Lan; tránh các loài ngoại lai xâm hại để bảo vệ cân bằng sinh thái; và không để lại túi nilon, hộp xốp, dây buộc hay lồng trong môi trường sau khi thả.
Quan trọng hơn cả là tinh thần đằng sau văn bản. Giáo hội nhấn mạnh phóng sinh thể hiện “tinh thần từ bi, tôn trọng và bảo hộ sự sống”, chứ không phải một “nghi lễ bắt buộc hay phương tiện cầu tài”. Đây chính là điểm gặp gỡ giữa giáo lý và khoa học phúc lợi động vật, khi cả hai cùng nhìn về trải nghiệm thực sự của sinh mệnh, thay vì hình thức của nghi lễ.
Tuấn Ngọc
Nguồn: baophapluat.vn
