Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên phát biểu tham luận tại Hội thảo khoa học “Tăng cường công tác tham mưu xây dựng gia đình trong tình hình mới”. (Ảnh: Tuấn Nam/BYT)
(PLVN) – Sau nhiều năm tập trung kiểm soát tốc độ gia tăng dân số, Việt Nam đang phải đối mặt với một “bài toán” hoàn toàn khác. Đó là mức sinh đã giảm xuống dưới mức thay thế và gia tăng tốc độ già hóa dân số. Trước thực tế này, Bộ Y tế đã ban hành hướng dẫn truyền thông mới, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong chiến lược dân số của đất nước.
“Siêu đô thị” rơi vào mức sinh thấp
Đó là thực trạng của TP HCM hiện nay. Sau khi mở rộng địa giới hành chính, quy mô dân số TP HCM đạt khoảng 13,8 triệu người, trở thành một trong những đô thị đông dân nhất Đông Nam Á. Tuy nhiên, tổng tỷ suất sinh của Thành phố chỉ đạt 1,51 con/phụ nữ vào năm 2025, thấp hơn nhiều so với mức sinh thay thế 2,1 con. Con số này cũng thấp hơn đáng kể so với mức trung bình của cả nước, khoảng 1,91 con/phụ nữ. Theo thống kê, năm 2024 tỷ lệ tăng dân số tự nhiên của Thành phố chỉ đạt 0,92%, thấp hơn mục tiêu 1,1%. Tại nhiều khu dân cư đô thị, tiếng khóc trẻ thơ vốn là biểu tượng của sự tái tạo dân số ngày càng thưa vắng.
Trước thực trạng này, ngành Y tế TP HCM đã kích hoạt một chiến dịch quy mô lớn chưa từng có, không chỉ nhằm khuyến khích sinh con mà còn hướng tới tái định hình toàn diện chất lượng dân số. Chiến dịch đã được triển khai từ ngày 15/4 đến 30/5/2026, đồng loạt tại 168 phường, xã và đặc khu trên toàn Thành phố.
Điểm đáng chú ý của chiến dịch là cách tiếp cận không còn dừng ở tuyên truyền khẩu hiệu, mà đã chuyển từ “tăng số lượng” sang “bảo đảm chất lượng” là hướng đi được nhiều quốc gia phát triển áp dụng trong bối cảnh dân số biến động; đi thẳng vào việc cung cấp các dịch vụ cụ thể, gắn với từng nhóm đối tượng trong suốt vòng đời. Từ thanh niên chuẩn bị kết hôn, phụ nữ mang thai đến người cao tuổi, tất cả đều được đặt trong một hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe liên tục và toàn diện, nhằm tạo ra “chuỗi giá trị dân số”, nơi mỗi cá nhân đều được chăm sóc từ trước khi sinh ra cho đến khi về già.
Ngày 11/7, chia sẻ tại Lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới năm 2026 (11/7) Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết, Việt Nam đang đối mặt với 4 thách thức dân số lớn là: mức sinh thấp, mất cân bằng giới tính khi sinh, sức khỏe vị thành niên và già hóa dân số.
Một trong những điểm nhấn đáng chú ý của hướng dẫn truyền thông dân số mới của ngành Y tế là thông điệp vận động các cặp vợ chồng sinh đủ hai con trước 35 tuổi. (Ảnh minh họa – Nguồn: Cục BMTE/BYT)
Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Thời gian chuyển đổi từ “già hóa” sang “dân số già” của Việt Nam chỉ khoảng 23 năm, ngắn hơn nhiều so với các nước phát triển. Nếu không chuẩn bị từ sớm các chính sách về dân số, y tế và an sinh xã hội, áp lực đối với nền kinh tế sẽ ngày càng lớn.
Theo Thứ trưởng Tuyên, nếu mức sinh tiếp tục giảm trong thời gian dài, Việt Nam sẽ đối mặt với nguy cơ thiếu hụt lực lượng lao động, thu hẹp quy mô dân số và bước vào giai đoạn già hóa nhanh hơn dự báo. Tỷ số giới tính khi sinh vẫn duy trì ở mức cao hơn ngưỡng cân bằng tự nhiên tạo ra nhiều hệ lụy xã hội như thiếu hụt nữ giới trong độ tuổi kết hôn, gia tăng nguy cơ mua bán người, bạo lực trên cơ sở giới và những bất ổn về cấu trúc dân số trong tương lai. Tình trạng mang thai ở tuổi vị thành niên vẫn ở mức đáng lo ngại tại một số khu vực như Tây Nguyên và Trung du, miền núi phía Bắc. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe bà mẹ và trẻ em mà còn tác động trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai…
Cá nhân hóa nội dung truyền thông dân số để thay đổi nhận thức cộng đồng
Đã đến lúc Việt Nam cần có bước chuyển quan trọng trong chiến lược dân số khi chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang duy trì mức sinh hợp lí, nâng cao chất lượng dân số và thích ứng với xã hội già hóa, chuyển mạnh từ tư duy quản lý quy mô dân số sang phát triển dân số toàn diện, lấy chất lượng con người làm trung tâm của mọi chính sách.
Ngày 28/7/2026, Bộ Y tế đã ban hành hướng dẫn truyền thông dân số mới. Một trong những điểm nhấn đáng chú ý của hướng dẫn mới là thông điệp vận động các cặp vợ chồng sinh đủ hai con trước 35 tuổi. Theo Bộ Y tế, đây không đơn thuần là mục tiêu về số lượng mà còn dựa trên cơ sở khoa học của sức khỏe sinh sản. Độ tuổi dưới 35 được xem là giai đoạn thuận lợi giúp giảm nguy cơ tai biến sản khoa, bảo đảm sức khỏe cho cả mẹ và trẻ, đồng thời tạo điều kiện để gia đình chủ động chăm sóc, nuôi dưỡng con cái. Bên cạnh công tác truyền thông, Nhà nước cũng định hướng hoàn thiện các chính sách hỗ trợ về thai sản, việc làm và an sinh xã hội nhằm giảm áp lực kinh tế đối với các gia đình trẻ, tạo điều kiện để người dân yên tâm sinh con và nuôi dạy con trong môi trường an toàn, ổn định.
Song song với “bài toán” mức sinh thấp, hướng dẫn mới tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh vốn là vấn đề được đánh giá sẽ gây nhiều hệ lụy lâu dài nếu không được kiểm soát hiệu quả. Bộ Y tế tái khẳng định việc nghiêm cấm mọi hành vi lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức, bao gồm cả việc tiết lộ giới tính thai nhi trái quy định. Đồng thời, công tác truyền thông sẽ hướng mạnh vào thay đổi nhận thức xã hội, từng bước xóa bỏ tư tưởng trọng nam khinh nữ và thúc đẩy bình đẳng giới ngay từ trong gia đình và cộng đồng. Theo định hướng mới, việc nâng cao vị thế của phụ nữ và trẻ em gái không chỉ là mục tiêu về quyền con người mà còn là giải pháp căn cơ để xây dựng cơ cấu dân số cân bằng, ổn định trong dài hạn.
Một nội dung quan trọng khác được Bộ Y tế đặt ra là thích ứng với tốc độ già hóa dân số ngày càng nhanh. Theo đó, Bộ Y tế xác định cần phát triển đồng bộ hệ thống chăm sóc người cao tuổi tại gia đình, cộng đồng và các cơ sở y tế, đồng thời xây dựng môi trường sống thân thiện, an toàn để người cao tuổi tiếp tục phát huy kinh nghiệm, tri thức và tham gia vào các hoạt động xã hội. Định hướng này cũng nhấn mạnh việc bảo vệ người cao tuổi trước các nguy cơ như lừa đảo, bạo lực hay cô lập trong môi trường số, qua đó nâng cao chất lượng cuộc sống khi Việt Nam bước vào giai đoạn dân số già.
Hồng Minh
Nguồn:baophapluat.vn
