Sau những dấu hiệu bất thường tại Hội đồng thi tỉnh Tuyên Quang, việc Phó Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo rà soát kết quả Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 trên phạm vi cả nước được nhiều chuyên gia đánh giá là cần thiết nhằm bảo đảm sự công bằng, minh bạch của kỳ thi. Đây cũng là dịp nhìn lại cơ chế giám sát, áp lực thành tích và trách nhiệm giữ gìn liêm chính trong giáo dục.
>Không chỉ ‘vá’ lỗ hổng quy chế
Liêm chính của người thầy là nền móng của giáo dục
Ứng dụng công nghệ góp phần phòng ngừa sai phạm, tăng tính minh bạch, nâng cao hiệu quả tổ chức kỳ thi. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng không nên kỳ vọng công nghệ sẽ giải quyết mọi vấn đề. Camera có thể ghi lại hình ảnh. AI có thể phát hiện những phổ điểm bất thường. Dữ liệu lớn có thể đưa ra cảnh báo sớm. Nhưng quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người. Bởi dù hệ thống hiện đại đến đâu, người vận hành vẫn là yếu tố quyết định tính liêm chính của kỳ thi.
Chính vì vậy, cùng với đầu tư công nghệ, điều ngành giáo dục cần tiếp tục xây dựng là một đội ngũ cán bộ khảo thí chuyên nghiệp, có trách nhiệm và đặt lợi ích của người học lên trên mọi áp lực thành tích. Một trong những lý do khiến những nghi vấn tại Hội đồng thi tỉnh Tuyên Quang nhận được sự quan tâm đặc biệt của dư luận là bởi phần lớn những điểm số nổi bật đều tập trung ở một trường chuyên. Trong nhiều năm qua, trường chuyên luôn được xem là nơi hội tụ những học sinh xuất sắc nhất của mỗi địa phương. Các em được tuyển chọn qua kỳ thi đầu vào có tính cạnh tranh cao, được học trong môi trường có đội ngũ giáo viên chất lượng, điều kiện học tập tốt và cường độ rèn luyện lớn hơn mặt bằng chung. Vì vậy, việc trường chuyên có nhiều học sinh đạt điểm cao trong kỳ thi tốt nghiệp THPT vốn không phải điều bất thường.
Nhưng cũng chính vì là “lá cờ đầu” của giáo dục địa phương, trường chuyên luôn phải chịu áp lực thành tích lớn hơn những cơ sở giáo dục khác. Những con số về tỷ lệ đỗ đại học, số lượng điểm 10, số thủ khoa hay giải thưởng học sinh giỏi từ lâu đã trở thành thước đo quen thuộc khi đánh giá chất lượng của một nhà trường. Không ít địa phương cũng xem đó là minh chứng cho hiệu quả đầu tư và chất lượng giáo dục.
Khi một kỳ thi đồng thời gánh trên vai quá nhiều kỳ vọng, từ cơ hội vào đại học của học sinh, niềm mong mỏi của phụ huynh, uy tín của nhà trường đến hình ảnh của cả ngành giáo dục địa phương – thì áp lực tạo ra thành tích là điều khó tránh khỏi.
Điều đó không thể và không bao giờ được dùng để biện minh cho bất kỳ hành vi sai phạm nào nếu có. Nhưng nhìn từ góc độ quản trị, vụ việc một lần nữa đặt ra yêu cầu phải nhìn lại cách xã hội đang đánh giá thành công của giáo dục.
Một trường học có thực sự chất lượng chỉ vì có nhiều điểm 10? Một địa phương có thể được đánh giá chỉ bằng số lượng thủ khoa hay tỷ lệ học sinh trúng tuyển đại học? Có lẽ câu trả lời phải rộng hơn thế. Bảo vệ những học sinh học thật, thi thật và bảo vệ sự công bằng, minh bạch của kỳ thi.
Theo PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), khi cơ quan chức năng chưa có kết luận chính thức thì không nên quy kết đối với học sinh hay gia đình các em. Quan điểm này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh dư luận dễ bị cuốn theo những luồng thông tin trên mạng xã hội.
Phía sau những bảng điểm đang được đặt dấu hỏi là hàng trăm học sinh đã dành nhiều năm miệt mài học tập. Trong số đó chắc chắn có rất nhiều em đạt kết quả bằng chính năng lực của mình. Nếu chỉ vì những nghi vấn chưa được kiểm chứng mà vô tình phủ nhận sự cố gắng ấy, tổn thương để lại có thể kéo dài hơn rất nhiều so với một mùa tuyển sinh.
Ở lứa tuổi 17-18, danh dự, lòng tự trọng và niềm tin vào bản thân có ý nghĩa đặc biệt đối với sự phát triển nhân cách. Chỉ một lời nghi ngờ thiếu căn cứ cũng có thể khiến một học sinh mang mặc cảm trong nhiều năm. Không chỉ học sinh, phụ huynh cũng là những người chịu sức ép rất lớn. Sau 12 năm đồng hành cùng con, điều họ mong muốn không chỉ là một cánh cửa đại học, mà còn là sự ghi nhận công bằng đối với nỗ lực của con mình.
Chính vì vậy, việc rà soát kết quả thi cần được tiến hành khách quan, khoa học và thận trọng. Đối chiếu với học bạ, kết quả học tập nhiều năm, các kỳ thi thử, kết quả đánh giá năng lực… sẽ giúp cơ quan chức năng có cái nhìn toàn diện hơn về năng lực thực sự của từng học sinh, tránh những kết luận vội vàng. Xử lý nghiêm sai phạm là yêu cầu bắt buộc nếu phát hiện vi phạm. Nhưng song song với đó, bảo vệ những học sinh học thật, thi thật cũng là trách nhiệm không thể thiếu của ngành giáo dục.
Không công nghệ nào thay thế được lương tâm nghề giáo
Một diễn biến khác được dư luận đặc biệt quan tâm là việc cơ quan điều tra khởi tố, bắt giữ một số giáo viên để phục vụ công tác điều tra. Tuy nhiên, như nhiều chuyên gia đã lưu ý, đây mới là diễn biến tố tụng ban đầu và chưa thể là căn cứ để quy kết trách nhiệm đối với cá nhân hay nhà trường khi chưa có bản án có hiệu lực pháp luật.
Dẫu vậy, sự việc cũng gióng lên hồi chuông về một vấn đề cốt lõi của giáo dục: đội ngũ nhà giáo. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, nhiều hoạt động giảng dạy có thể được công nghệ hỗ trợ. Hệ thống khảo thí có thể ứng dụng AI để phát hiện bất thường, camera có thể giám sát phòng thi, dữ liệu lớn có thể cảnh báo rủi ro. Nhưng không một công nghệ nào có thể thay thế lương tâm nghề nghiệp và trách nhiệm của người thầy.
Theo PGS.TS Trần Thành Nam, năng lực chuyên môn luôn là yêu cầu quan trọng, nhưng chưa bao giờ là điều kiện đủ đối với người làm giáo dục. Điều tạo nên giá trị bền vững của nghề giáo chính là sự liêm chính, tinh thần trách nhiệm và khả năng truyền cho học sinh những giá trị trung thực. Bởi giáo dục không chỉ dạy kiến thức. Giáo dục còn dạy cách làm người.
Một nền giáo dục chỉ thực sự thành công khi người học hiểu rằng thành tích chỉ có ý nghĩa nếu được tạo dựng bằng năng lực và sự trung thực. Nếu điểm số trở thành mục tiêu cao nhất, còn giá trị liêm chính bị xem nhẹ, thì dù kết quả có đẹp đến đâu cũng khó có thể tạo dựng niềm tin lâu dài. Quan trọng hơn, ngành giáo dục cũng cần nhìn lại cách đánh giá thành công của nhà trường.
Một trường chuyên không nên chỉ được ghi nhận bằng số lượng điểm 10, số thủ khoa hay số giải thưởng, mà còn phải được đánh giá bằng môi trường học thuật trung thực, khả năng nuôi dưỡng tư duy độc lập, tinh thần sáng tạo và nhân cách của học sinh.
Nếu người học chứng kiến người lớn coi nhẹ sự trung thực để đổi lấy thành tích, thì những bài học về đạo đức trong sách giáo khoa sẽ rất khó thuyết phục.Ngược lại, nếu các em lớn lên trong một môi trường mà sự trung thực luôn được bảo vệ, nơi mọi thành quả đều được ghi nhận bằng năng lực thực chất, thì đó mới là nền tảng để hình thành những công dân có trách nhiệm với xã hội.
Những nghi vấn tại Tuyên Quang rồi sẽ được cơ quan chức năng làm sáng tỏ. Nếu có sai phạm, pháp luật sẽ xử lý nghiêm minh. Nếu không có sai phạm, đó cũng là cơ hội để khẳng định tính khách quan của hệ thống khảo thí và trả lại sự công bằng cho những học sinh đạt kết quả bằng chính năng lực của mình.
Nhưng vượt lên trên một vụ việc cụ thể, điều ngành giáo dục cần gìn giữ chính là niềm tin của xã hội. Hai mươi năm qua, sau mỗi vụ tiêu cực, quy chế thi đều được hoàn thiện thêm một bước. Từ siết chặt kỷ luật phòng thi, tăng cường thanh tra, lắp đặt camera, bảo mật dữ liệu đến ứng dụng công nghệ số trong quản lý khảo thí, hệ thống đã trở nên chặt chẽ hơn rất nhiều.
Song kinh nghiệm của chính những vụ việc đã qua cũng cho thấy một thực tế: công nghệ chỉ tạo ra những “hàng rào kỹ thuật”, còn liêm chính mới là “hàng rào đạo đức”. Một kỳ thi được giám sát bằng hàng trăm camera, vận hành bằng những thuật toán hiện đại và được bảo vệ bởi nhiều lớp quy trình. Thế nhưng, nếu thiếu những con người trung thực thì mọi giải pháp kỹ thuật đều có giới hạn.
Đó cũng là lý do vì sao, cùng với việc tiếp tục hiện đại hóa hệ thống khảo thí, ngành giáo dục cần kiên trì xây dựng văn hóa liêm chính như một giá trị cốt lõi. Một nền giáo dục chỉ thực sự bền vững khi người trung thực không bị thiệt thòi, người tố giác tiêu cực được bảo vệ và mọi hành vi gian lận đều phải trả giá.
Việc Chính phủ chỉ đạo rà soát kết quả thi trên phạm vi cả nước không chỉ để làm rõ những nghi vấn, mà còn thể hiện quyết tâm bảo vệ sự công bằng của kỳ thi và xử lý nghiêm mọi sai phạm nếu có. Cùng đó, học sinh được đặt ở vị trí trung tâm, được đánh giá bằng năng lực thực sự và học tập trong một môi trường đề cao sự trung thực. Nơi những người thầy dạy học trò không chỉ kiến thức mà bằng chính cuộc sống của mình.
Sau tất cả, điều cần bảo vệ không phải là thành tích của bất kỳ địa phương hay nhà trường nào, mà là giá trị bất biến của sự học chân chính và niềm tin của người học rằng, trong một nền giáo dục liêm chính, mọi nỗ lực đều sẽ được đền đáp công bằng và được ghi nhận xứng đáng.
*****
Mời đón đọc bài tiếp theo
