Trong kỷ nguyên AI, bảo vệ trẻ em trên môi trường số không thể chỉ dừng ở việc kiểm soát độ tuổi hay xử lý vi phạm, mà cần một “lá chắn số” toàn diện, kết nối chính sách với trách nhiệm của gia đình, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ và cơ quan quản lý.
LTS:Sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội học tập, sáng tạo và kết nối cho trẻ em. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó là không ít nguy cơ khi trẻ ngày càng tiếp cận môi trường số từ sớm, trong khi kỹ năng tự bảo vệ còn hạn chế và các cơ chế bảo vệ vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ.
Đề xuất nghiên cứu kiểm soát độ tuổi trẻ em sử dụng mạng xã hội và AI của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn mới đây đã thu hút sự quan tâm của dư luận, đồng thời đặt ra nhiều câu hỏi về trách nhiệm của gia đình, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ và cơ quan quản lý trong việc bảo đảm môi trường số an toàn cho trẻ em. Vấn đề không chỉ nằm ở việc trẻ được phép sử dụng công nghệ từ độ tuổi nào, mà còn là làm thế nào để các em được bảo vệ trước những tác động ngày càng tinh vi của thuật toán, trí tuệ nhân tạo và các nội dung độc hại trên không gian mạng.
Trên cơ sở đó, Tạp chí Trẻ em Việt Nam đăng tải chuyên đề“Bảo vệ trẻ em trước thách thức từ mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo”, phân tích thực trạng trẻ em tiếp cận môi trường số; những tác động của thuật toán và AI đối với nhận thức, hành vi của trẻ; kinh nghiệm bảo vệ trẻ em trên không gian mạng của nhiều quốc gia; những khoảng trống trong chính sách và thực tiễn tại Việt Nam; đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng “lá chắn số” toàn diện, giúp trẻ phát triển an toàn, lành mạnh trong kỷ nguyên số.
Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!
Bài 5: Xây dựng “lá chắn số” cho trẻ em Việt Nam
Hoàn thiện hành lang pháp lý
Trong bối cảnhtrí tuệ nhân tạo (AI) và mạng xã hộiphát triển mạnh mẽ, hoàn thiện hành lang pháp lý được xem là “tuyến phòng thủ” đầu tiên để bảo vệ trẻ em trên môi trường số. Không chỉ bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của trẻ, hệ thống pháp luật còn phải theo kịp sự thay đổi của công nghệ, tạo cơ sở để phòng ngừa và xử lý hiệu quả các hành vi xâm hại trên không gian mạng.
TS.LS Đặng Văn Cường, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho rằng, đối với những lĩnh vực như mạng xã hội, nơi vừa mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng tiềm ẩn không ít rủi ro, pháp luật không nên chỉ tiếp cận theo hướng “cấm”, mà cần kết hợp hài hòa giữa “cấm” và “quản”.
Theo ông, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật nhằm xây dựng môi trường mạng lành mạnh, đồng thời tăng cường trách nhiệm của gia đình, nhà trường và các nền tảng số trong bảo vệ trẻ em.
Cũng theo Luật sư, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện chính sách, cần nâng cao trách nhiệm của các doanh nghiệp cung cấp nền tảng mạng xã hội trong việc kiểm soát nội dung, sàng lọc, gắn nhãn và ngăn chặn từ sớm các thông tin độc hại đối với trẻ em.
Đồng thời, cần tăng cường xử lý vi phạm, kể cả xử phạt hành chính hoặc xử lý hình sự đối với các hành vi lợi dụng không gian mạng để xâm hại trẻ em.
Ở góc độ nghiên cứu quyền trẻ em, trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, ThS. Phan Lan Hương, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Quyền trẻ em (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) cho biết, Việt Nam đang lựa chọn hướng tiếp cận “quản lý linh hoạt và giáo dục kỹ năng số” đối với trẻ em sử dụng mạng xã hội.
Theo bà, cùng với các quy định hiện hành như yêu cầu trẻ em dưới 16 tuổi đăng ký tài khoản mạng xã hội phải có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, cần tiếp tục hoàn thiện các biện pháp quản lý phù hợp với thực tiễn.
Bà Phan Lan Hương đề xuất áp dụng xác thực định danh bắt buộc đối với các tài khoản, tăng cường xác minh độ tuổi bằng công nghệ để hạn chế trẻ em tiếp cận những nội dung không phù hợp. Đồng thời, cần có chế tài nghiêm khắc đối với các nền tảng mạng xã hội nếu để trẻ em tiếp cận các nội dung độc hại như bạo lực, khiêu dâm, thử thách nguy hiểm hoặc các hội nhóm không phù hợp.
Theo bà, cùng với việc hoàn thiện quy định đối với các nền tảng số, cũng cần có chế tài đủ sức răn đe đối với cha mẹ không thực hiện đầy đủ trách nhiệm quản lý, giám sát con khi sử dụng mạng xã hội nếu để xảy ra hậu quả.
Đồng hành cùng trẻ để làm chủ không gian số
Nếu hành lang pháp lý là nền tảng để bảo vệ trẻ em trên môi trường số thì gia đình, nhà trường và doanh nghiệp công nghệ chính là những chủ thể trực tiếp đồng hành cùng trẻ trong quá trình tiếp cận AI và mạng xã hội.
Trong bối cảnh công nghệ ngày càng hiện diện trong học tập, giải trí và giao tiếp hằng ngày, mục tiêu không phải là ngăn trẻ tiếp cận công nghệ mà là giúp các em có đủ kiến thức, kỹ năng và sự hỗ trợ để sử dụng công nghệ một cách an toàn, có trách nhiệm.
Thực tế cho thấy, nhiều gia đình hiện nay đã thay đổi cách tiếp cận đối với AI và mạng xã hội. Chị Lê Thị Linh (Hà Nội), có con đang học lớp 6 cho biết, thay vì cấm con sử dụng ChatGPT hay mạng xã hội, gia đình lựa chọn đồng hành để hướng dẫn con khai thác công nghệ phục vụ học tập.
Theo chị Linh, AI có thể hỗ trợ trẻ tìm kiếm kiến thức, gợi mở ý tưởng và rèn luyện khả năng tự học nếu được sử dụng đúng mục đích. Mỗi ngày, chị đều dành thời gian trò chuyện với con về những nội dung đã tìm kiếm trên Internet, hướng dẫn con kiểm chứng thông tin từ nhiều nguồn chính thống và nhắc con không chia sẻ thông tin cá nhân hay hình ảnh riêng tư trên không gian mạng.
Gia đình chị cũng thống nhất những nguyên tắc chung như giới hạn thời gian sử dụng thiết bị điện tử, không sử dụng điện thoại trong bữa ăn và trước giờ đi ngủ, đồng thời khuyến khích con dành nhiều thời gian hơn cho các hoạt động thể thao, đọc sách và giao tiếp trực tiếp.
Nếu gia đình là nơi hình thành nhận thức ban đầu thì nhà trường giữ vai trò trang bị năng lực số một cách bài bản. Đây cũng là định hướng được Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định khi ban hành Văn bản số 8334/BGDĐT-GDPT ngày 18/12/2025 hướng dẫn triển khai thí điểm nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo trong giáo dục phổ thông.
Theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, việc triển khai giáo dục AI không làm thay đổi và không gây quá tải Chương trình Giáo dục phổ thông. Thay vào đó, các cơ sở giáo dục được chủ động lựa chọn hình thức lồng ghép nội dung AI vào các môn học, hoạt động giáo dục, chuyên đề, câu lạc bộ hoặc học tập theo dự án phù hợp với từng cấp học. Trong đó, hình thức lồng ghép được ưu tiên nhằm giúp học sinh tiếp cận AI một cách phổ cập, khoa học và phù hợp với tâm lý lứa tuổi.
Đáng chú ý, Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh AI cần được sử dụng như một công cụ hỗ trợ đổi mới phương pháp dạy học, giúp học sinh phát triển tư duy, khả năng sáng tạo và giải quyết vấn đề, thay vì phụ thuộc vào công nghệ.
Cùng với việc trang bị kiến thức về AI, học sinh cũng cần được rèn luyện kỹ năng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, tôn trọng quyền riêng tư và tuân thủ các chuẩn mực đạo đức khi sử dụng công nghệ số.
Song song với đó, Bộ yêu cầu tăng cường bồi dưỡng giáo viên, nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý, giáo viên, phụ huynh và học sinh để việc triển khai giáo dục AI được thực hiện thống nhất, hiệu quả và phù hợp với điều kiện của từng địa phương.
Bên cạnh gia đình và nhà trường, doanh nghiệp công nghệ cũng là một mắt xích quan trọng trong việc xây dựng môi trường số an toàn cho trẻ em.
Ngày 29/5/2026, phát biểu tại Lễ phát động Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030″, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh, “Bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng hôm nay không còn là câu chuyện riêng của gia đình, nhà trường hay cơ quan chức năng, mà đã trở thành trách nhiệm chung của toàn xã hội”.
Xây dựng hệ sinh thái bảo vệ trẻ em trên không gian số
Sau khi hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao vai trò của gia đình, nhà trường và doanh nghiệp công nghệ, vấn đề đặt ra là làm thế nào để những giải pháp này không tồn tại riêng lẻ mà được kết nối thành một cơ chế bảo vệ thống nhất.
Trong bối cảnh AI và mạng xã hội không ngừng phát triển, các nguy cơ trên môi trường số cũng thay đổi nhanh chóng, đòi hỏi công tác bảo vệ trẻ em phải chuyển từ cách tiếp cận xử lý từng vụ việc sang chủ động phòng ngừa từ sớm.
Điều đó đồng nghĩa với việc cần xây dựng một hệ sinh thái bảo vệ trẻ em trên không gian số, trong đó mỗi chủ thể đều có vai trò và trách nhiệm rõ ràng.
Cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện chính sách, tăng cường giám sát và thực thi pháp luật; gia đình đồng hành cùng con trong quá trình tiếp cận công nghệ; nhà trường trang bị năng lực số và kỹ năng sử dụng AI an toàn; doanh nghiệp công nghệ phát triển các nền tảng thân thiện với trẻ em và chủ động kiểm soát nội dung độc hại. Khi những “mắt xích” này được kết nối, việc bảo vệ trẻ em sẽ hiệu quả hơn nhiều so với các giải pháp đơn lẻ.
Bên cạnh đó, cần tiếp tục đầu tư các công cụ hỗ trợ bảo vệ trẻ em trên môi trường số theo hướng hiện đại và chủ động hơn.
Việc phát huy hiệu quả của Tổng đài Quốc gia bảo vệ trẻ em 111, các kênh tiếp nhận phản ánh nội dung vi phạm, ứng dụng AI để phát hiện sớm nội dung độc hại, xây dựng hệ thống cảnh báo nhanh và cơ sở dữ liệu phục vụ công tác giám sát sẽ góp phần nâng cao năng lực phòng ngừa, hỗ trợ trẻ em kịp thời khi có sự cố xảy ra.
Sự phát triển của AI cũng mở ra cơ hội để công nghệ trở thành một phần của giải pháp bảo vệ trẻ em. Nếu được ứng dụng đúng hướng, AI không chỉ giúp phát hiện sớm các hành vi bắt nạt, lừa đảo, dụ dỗ hay xâm hại trên không gian mạng mà còn hỗ trợ xây dựng môi trường số an toàn hơn thông qua các thuật toán lọc nội dung, cảnh báo rủi ro và đề xuất những nội dung phù hợp với từng nhóm tuổi.
Từ năm 2023, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) đã kêu gọi các quốc gia sớm ban hành quy định chặt chẽ về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong trường học nhằm bảo vệ trẻ em. Theo UNESCO, việc xây dựng các chiến lược ở cả cấp quốc gia và toàn cầu để bảo đảm AI được sử dụng có trách nhiệm, an toàn và phù hợp với các chuẩn mực đạo đức đang trở thành yêu cầu cấp thiết.
UNESCO nhấn mạnh, nhiều cơ quan quản lý giáo dục trên thế giới vẫn chưa sẵn sàng giải quyết những vấn đề phát sinh từ việc triển khai các chương trình AI tạo sinh trong lớp học. Tổ chức này cảnh báo, nếu AI được sử dụng thay thế giáo viên, trẻ em có thể bị ảnh hưởng về cảm xúc và đối mặt với nguy cơ bị thao túng.
Theo hướng dẫn của UNESCO, AI có thể phát huy vai trò như một trợ lý học tập, hỗ trợ nghiên cứu và nâng cao hiệu quả giáo dục. Tuy nhiên, các công cụ này chỉ thực sự an toàn và hiệu quả khi được quản lý chặt chẽ, đồng thời có sự tham gia của chính phủ, giáo viên, học sinh và các nhà nghiên cứu trong quá trình phát triển và ứng dụng.
Khép lại chuyên đề“Bảo vệ trẻ em trước thách thức từ mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo”, có thể thấy AI và mạng xã hội sẽ tiếp tục đồng hành cùng trẻ em trong học tập, giao tiếp và phát triển. Điều quan trọng không phải là giữ trẻ tránh xa công nghệ, mà là tạo dựng một môi trường để các em được tiếp cận công nghệ trong điều kiện an toàn, được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và luôn có sự đồng hành của người lớn.
Thực tế, AI đang làm thay đổi mạnh mẽ đời sống và góp phần giảm tải công việc trong nhiều lĩnh vực. Song cùng với những lợi ích đó, công nghệ này cũng đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt là nguy cơ gia tăng các cuộc tấn công mạng và các hành vi lợi dụng AI cho mục đích xấu. Trẻ em vừa là nhóm được hưởng nhiều lợi ích từ AI, vừa là đối tượng dễ bị tổn thương trước những rủi ro của công nghệ mới.
Một “lá chắn số” bền vững sẽ không được tạo nên từ những rào cản đối với công nghệ, mà từ sự kết nối giữa chính sách, giáo dục, công nghệ và trách nhiệm của toàn xã hội. Khi mỗi “mắt xích” đều được củng cố, trẻ em Việt Nam sẽ có thêm điểm tựa để tự tin làm chủ AI và không gian số trong tương lai./.
Nguồn:treemvietnam.net.vn
