Hơn nửa thế kỷ nằm lại trong lòng hang Đá Sập (xã Hà Nha, TP Đà Nẵng), 5 liệt sĩ đã được trở về với đất Mẹ, với đồng đội và Nhân dân, khép lại hành trình dài chờ đợi, khấn tìm của thân quyến.
Hành trình nửa thế kỷ tìm đồng đội
Một ngày giữa tháng 6, nhóm cựu chiến binh các đơn vị như Trung đoàn 31, Trung đoàn 36, Trung đoàn 141, Trung đoàn Pháo binh 575 từ các tỉnh phía Bắc tìm tới vị trí hang Đá Sập (xã Hà Nha, TP Đà Nẵng) để thăm lại chiến trường xưa, cung cấp các thông tin phục vụ đợt quy tập liệt sĩ quy mô do Quân khu 5 tổ chức.
Đứng trước dãy bia mộ tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Hà Nha, đoàn cựu chiến binh cầm bó nhang nghi ngút khói, nghẹn lời: “Các đồng chí ơi, đất nước hưởng hòa bình rồi! Anh em chúng tôi được về với mẹ, lấy vợ, nay có con cháu đầy đủ cả rồi mà các đồng chí vẫn nằm lại ở đây, có người không có tên, có người xương còn vất vưởng trong hang núi, làm sao chúng tôi an lòng được”.
Suốt hơn một tháng qua, hang Đá Sập là nơi thu hút sự quan tâm đặc biệt của người dân, các cơ quan chức năng. Từ nguồn thông tin của các cựu chiến binh, thân nhân gia đình liệt sĩ và người dân, Quân khu 5 và Bộ CHQS TP. Đà Nẵng đã xác định trong hang đá này có ít nhất 5 liệt sĩ hy sinh trong trận ném bom của Mỹ tháng 4/1969.
Theo các tài liệu lịch sử, khu vực xã Hà Nha từng là vùng tiếp giáp giữa khu giải phóng và vùng tạm chiếm của chính quyền cũ. Năm 1969, Hà Nha là nơi tiếp nhận lương thực, đạn dược phục vụ cho chiến trường vùng cao. Đây cũng là nơi quân đội Mỹ, Việt Nam cộng hòa tập trung đánh phá gây nhiều thương vong cho bộ đội và dân thường.
Khoảng 10h ngày 25/4/1969, hang đá ở các quả đồi cao tại xã Hà Nha – nơi nương náu, đóng quân của nhiều đơn vị bộ đội ta vô tình bị lộ do trong lúc nấu cơm, khói bốc lên qua những tán rừng già. Máy bay trinh sát của Mỹ lập tức quần đảo vòng quanh. Ít phút sau, pháo hạng nặng dồn dập từ các hướng trút vào nơi có làn khói ấy. Máy bay chiến đấu F4 xé toạc bầu trời và bổ nhào xuống các vị trí hang rồi ném bom, giội tên lửa liên tục, phải tới hơn 13h mới kết thúc.
Khi tiếng máy bay im bặt, các miệng hang sập tan nát, bộ đội người trúng mảnh bom, người bị kẹt dưới đất đá, sau đó được người dân, được các đơn vị tổ chức mai táng ở nhiều vị trí. Trận bom này của Mỹ khiến ít nhất 4 chiến sĩ của Trung đoàn Pháo binh 575 hy sinh, tới nay chưa tìm được hài cốt.
Phó Ban liên lạc Trung đoàn Pháo binh 575 Lê Huy Từ cho biết, suốt 57 năm từ ngày đơn vị bị Mỹ tấn công ở hang Đá Sập, ông và những người còn sống luôn tự hứa rằng sẽ tìm mọi cách để vào chiến trường xưa, tìm lại vị trí hang nơi đồng đội đã nằm lại để đưa hài cốt họ về quê nhà. Tuy nhiên, vì hoàn cảnh khó khăn, cuộc sống nhiều lo toan nên mãi tới năm 2004 họ mới sắp xếp được chuyến đi đầu tiên.
Tuy nhiên, do thời gian quá lâu, thông tin chắp vá nên năm 2004 khi cố gắng tìm đến xã Hà Nha, các cựu chiến binh không thể tìm ra được vị trí hang Đá Sập. Trong các năm 2016, 2018, 2019, anh em đồng đội xưa cũng quay lại xã Hà Nha để tìm nhưng không thành.
Năm 2020, từ nguồn tin của những nữ cán bộ thu mua lương thực cấp cho bộ đội thuộc Thương Nghiệp K600, được sự chỉ dẫn của các nhân chứng này, đồng đội luồn rừng và tìm tới được vị trí hang Đá Sập nhưng hang đã bị các tảng đá lớn sập xuống bịt kín, cây dại mọc um tùm. Các cựu chiến binh của Trung đoàn Pháo binh 575 trực tiếp cung cấp thông tin cho Bộ Chỉ huy Quân sự TP Đà Nẵng và lãnh đạo Quân khu 5.
Từ các thông tin, cứ liệu lịch sử ban đầu, mới đây hội thảo xác minh thông tin phục vụ tìm kiếm, khai quật liệt sĩ trong hang Đá Sập được tổ chức tại xã Hà Nha. Kế hoạch tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại hang Đá Sập nhanh chóng được đưa vào “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” của Bộ CHQS TP Đà Nẵng.
Đà Nẵng đón các anh về yên nghỉ
Do hang đá nằm giữa rừng, hài cốt liệt sĩ lại ở sâu trong hang nên các lực lượng phải tiến hành nhiều đợt khảo sát. Sau khi rà phá, xử lý vật liệu nổ, sáng 12/7, dưới tán rừng già, Đại tá Trần Hữu Ích, Chỉ huy trưởng Bộ CHQS TP Đà Nẵng thay mặt anh em bộ đội thuộc đội quy tập đốt những nén nhang xin phép anh linh liệt sĩ cho phép được cất bốc. Chưa đầy 24 giờ sau, các cán bộ, chiến sĩ lật từng phiến đá lớn để tiếp cận vào hang sâu và tìm thấy những di vật đầu tiên. Tiếp tục cẩn trọng từng chút một, lực lượng thấy những tấm áo mưa, thùng đạn, bàn chải đánh răng, xương cốt… của các liệt sĩ dần lộ ra.
Trưa 13/7, dưới cái nóng hầm hập trong hang đá trên núi cao thuộc xã Hà Nha, TP Đà Nẵng, các hài cốt liệt sĩ được phủ cờ Tổ quốc để bộ đội đưa ra bên ngoài.
Hơn nửa thế kỷ các liệt sĩ nằm lại dưới lòng hang sâu, giây phút tìm thấy hài cốt, thành viên đội cất bốc ai cũng nghẹn lòng. Những hài cốt đầu tiên được đưa lên, phủ cờ Tổ quốc và chuyển ra bên ngoài để đánh số thứ tự…
Chiều 14/5, Thành ủy, UBND thành phố Đà Nẵng, Bộ Tư lệnh Quân khu 5, Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố và đông đảo cán bộ, nhân dân tổ chức lễ viếng, truy điệu, an táng 5 hài cốt liệt sĩ được quy tập tại khu vực hang Đá Sập về Nghĩa trang liệt sĩ Hà Nha (xã Hà Nha, TP Đà Nẵng.)
Buổi lễ diễn ra theo nghi thức quân đội gồm lễ viếng, truy điệu, đưa tang và hạ huyệt. Đại biểu dâng hoa, dâng hương, dành phút mặc niệm tưởng nhớ các liệt sĩ trước khi di chuyển linh cữu về nơi an táng. Sau nghi thức thu cờ, các hài cốt được hạ huyệt giữa hàng người nghiêm cẩn tiễn đưa.
Đứng lặng trước 5 linh cữu phủ Quốc kỳ, chị Phạm Thị Thu không giấu được nước mắt. Chị thắp nén hương, cầu mong một trong những hài cốt được quy tập từ hang Đá Sập là cha chồng mình
Cha chồng chị Thu là liệt sĩ Nguyên Huy Nhự (SN 1942, quê xã Thanh Cao, huyện Thanh Oai (cũ), Hà Nội). Theo gia đình, ông nhập ngũ năm 1964, hy sinh trong trận địch ném bom hang Đá Sập ngày 25/4/1969. “Tôi vẫn hy vọng cha được trở về với gia đình. Nhưng dù chưa biết có phải cha hay không, nhìn đồng đội của ông được đưa về yên nghỉ, tôi cũng thấy rất xúc động. Nếu chưa phải lần này, mong sẽ có một ngày gia đình được đón người thân”, chị Thu nói rồi lặng lẽ cúi đầu trước những linh cữu phủ cờ đỏ sao vàng.
Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng cho biết, trong không khí cả nước hướng tới kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh – Liệt sỹ (27/7/1947-27/7/2026), việc tìm kiếm, quy tập và đưa các liệt sĩ trở về là sự tri ân thiêng liêng đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của tổ quốc.
Hiện tại, 5 hài cốt liệt sĩ được phát hiện sau nhiều năm khảo sát, tìm kiếm tại hang Đá Sập, do điều kiện chiến tranh khốc liệt, thời gian đã quá dài, đến nay chưa thể xác định được danh tính. “Nhưng dù quê hương các anh ở đâu trên dải đất hình chữ S, từ hôm nay, thành phố Đà Nẵng xin được đón các anh về yên nghỉ tại Nghĩa trang liệt sĩ Hà Nha, nơi đồng chí, đồng đội và nhân dân đời đời hương khói, chăm nom với tất cả lòng thành kính, biết ơn”, ông Trần Anh Tuấn bày tỏ.
Cuộc tìm kiếm ở hang Đá Sập vẫn chưa dừng lại… Đâu đó trong lòng núi, vẫn còn những người lính chưa được gọi tên. Những người làm nhiệm vụ sẽ tiếp tục đi tìm, bởi họ hiểu rằng, mỗi hài cốt được đưa về không chỉ là một cuộc quy tập thành công, mà còn “mệnh lệnh từ trái tim”, là minh chứng trọn vẹn nhất của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”.
