Ảnh minh họa. (Nguồn: lsvn.vn)
Không còn dừng lại ở việc hoàn tất một thủ tục hành chính, việc sửa đổi Luật Nuôi con nuôi lần này đặt ra yêu cầu thay đổi cách tiếp cận một cách căn bản: mọi quyết định phải xuất phát từ lợi ích tốt nhất của trẻ em. Đây không chỉ là nguyên tắc, mà sẽ trở thành “chốt chặn” quan trọng để xem xét có nên cho một đứa trẻ làm con nuôi hay không.
Tôn trọng quyền của trẻ em được sống cùng cha, mẹ đẻ và được cha, mẹ đẻ chăm sóc- nguyên tắc không được xem nhẹ
Trong nhiều năm, việc giải quyết nuôi con nuôi ở nước ta về cơ bản vẫn mang nặng dấu ấn của tư duy quản lý hành chính. Quy trình được thiết kế theo hướng kiểm tra hồ sơ, xác nhận điều kiện, hoàn tất thủ tục – tức là “đúng quy trình là xong việc”.
Cách làm này không sai, nhưng lại chưa đủ, vì nuôi con nuôi không phải là một giao dịch hành chính đơn thuần, mà là quyết định làm thay đổi toàn bộ cuộc đời của một đứa trẻ. Khi một đứa trẻ được cho làm con nuôi, điều đó đồng nghĩa với việc em có thể phải rời khỏi gia đình gốc, thay đổi môi trường sống, thay đổi mối quan hệ huyết thống – những yếu tố có tác động lâu dài đến tâm lý, sự phát triển và cả bản sắc cá nhân.
Vì vậy, cách tiếp cận hiện đại trên thế giới không còn dừng ở việc “đúng thủ tục”, mà chuyển sang tiếp cận quyền trẻ em. Theo đó, mọi quyết định liên quan đến nuôi con nuôi phải trả lời được câu hỏi cốt lõi: việc này có thực sự tốt nhất cho đứa trẻ hay không?
Đặt trong bối cảnh đó, một trong những yêu cầu lớn của việc sửa đổi Luật Nuôi con nuôi lần này là phải dịch chuyển rõ ràng từ tư duy quản lý sang tư duy bảo vệ quyền trẻ em – nơi trẻ không phải là “đối tượng của thủ tục”, mà là “trung tâm của chính sách”.
Một trong những nguyên tắc quan trọng của nuôi con nuôi, cả trong pháp luật quốc tế lẫn trong pháp luật Việt Nam, là ưu tiên để trẻ em được sống trong gia đình gốc. Nói cách khác, nếu trẻ vẫn có thể được cha mẹ đẻ hoặc người thân thích chăm sóc, nuôi dưỡng, thì không có lý do gì để tách trẻ ra khỏi môi trường đó.
Tuy nhiên, thực tiễn thi hành Luật Nuôi con nuôi thời gian qua cho thấy, nguyên tắc này đôi khi chưa được quán triệt đầy đủ. Có những trường hợp, trẻ em vẫn còn cha mẹ đẻ và về nguyên tắc vẫn có thể tiếp tục sống trong gia đình cùng cha mẹ, đẻ và đượcc ha, mẹ đẻ chăm sóc, nhưng vẫn được giải quyết cho làm con nuôi. Nguyên nhân có thể đến từ nhiều phía: điều kiện kinh tế khó khăn, nhận thức chưa đầy đủ của gia đình, hoặc cách đánh giá chưa toàn diện của cơ quan có thẩm quyền.
Dù lý do là gì, việc tách một đứa trẻ khỏi gia đình gốc trong khi điều đó chưa thực sự cần thiết là một quyết định cần phải được nhìn nhận lại. Bởi lẽ, theo chuẩn mực quốc tế về bảo vệ trẻ em, nuôi con nuôi chỉ là giải pháp cuối cùng – được đặt ra khi không còn khả năng bảo đảm quyền được sống trong gia đình ruột của trẻ.
Do đó, một trong những định hướng quan trọng của việc sửa đổi Luật là làm rõ hơn nguyên tắc này, không chỉ dừng ở khẩu hiệu mà phải được làm rõ trong từng khâu của quy trình giải quyết.
Chỉ giải quyết cho làm con nuôi khi trẻ thực sự có nhu cầu
Liên quan trực tiếp đến nguyên tắc trên là việc xác định thế nào là “trẻ em có nhu cầu được nhận làm con nuôi”.
Thực tế cho thấy, pháp luật hiện hành mới tập trung vào tiêu chí độ tuổi – ví dụ như trẻ dưới 16 tuổi hoặc một số trường hợp đặc biệt dưới 18 tuổi – mà chưa đặt ra yêu cầu đánh giá đầy đủ về hoàn cảnh của trẻ.
Điều này dẫn đến một khoảng trống đáng kể trong quá trình xem xét. Một đứa trẻ có thể đủ điều kiện về độ tuổi, nhưng lại không thực sự cần thiết phải được cho làm con nuôi nếu vẫn đang được chăm sóc ổn định trong gia đình gốc của trẻ. Ngược lại, có những trường hợp trẻ có hoàn cảnh rất khó khăn, nhưng việc đánh giá lại chưa đầy đủ, chưa kịp thời.
Thực tiễn tổng kết đã chỉ ra rõ vướng mắc này. Việc xác định trẻ có thực sự cần được cho làm con nuôi hay không chưa được thực hiện một cách toàn diện, dẫn đến nguy cơ giải quyết chưa phù hợp với lợi ích của trẻ.
Từ thực tế đó, dự thảo Luật sửa đổi lần này đặt ra yêu cầu phải xác định rõ hơn đối tượng được giải quyết nuôi con nuôi – tập trung vào những trẻ thực sự có nhu cầu, như trẻ em bị bỏ rơi, trẻ em mồ côi, trẻ em không nơi nương tựa hoặc không có khả năng được nuôi dưỡng trong gia đình gốc, bảo đảm không phải cứ “có người muốn nhận” là có thể cho đi, mà phải bắt đầu từ câu hỏi: đứa trẻ này có cần một gia đình thay thế hay không.
Đánh giá toàn diện điều kiện của trẻ – “chốt chặn” quan trọng trong sửa Luật
Để thực hiện được nguyên tắc trên, một yêu cầu mang tính kỹ thuật nhưng rất quan trọng được đặt ra là phải đánh giá toàn diện điều kiện của trẻ em trước khi quyết định cho làm con nuôi.
Không chỉ dừng ở độ tuổi, việc đánh giá cần bao gồm nhiều yếu tố: hoàn cảnh gia đình, điều kiện kinh tế – xã hội, khả năng chăm sóc của cha mẹ đẻ hoặc người thân thích, môi trường sống hiện tại của trẻ… Đây chính là “chốt chặn” quan trọng để tránh tình trạng giải quyết nuôi con nuôi một cách cơ học.
Thực tế thời gian qua cho thấy, do thiếu quy định rõ ràng về nội dung đánh giá này, việc xem xét của cơ quan có thẩm quyền đôi khi chưa toàn diện. Có trường hợp việc cho trẻ làm con nuôi được quyết định chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy tờ, trong khi các yếu tố thực tế lại chưa được xem xét đầy đủ.
Dự thảo Luật sửa đổi lần này hướng tới việc khắc phục khoảng trống đó bằng cách yêu cầu việc đánh giá phải được thực hiện đầy đủ, thực chất hơn, qua đó bảo đảm rằng mỗi quyết định cho làm con nuôi đều có cơ sở vững chắc. Quan trọng hơn, cách tiếp cận này cũng góp phần thay đổi tư duy: không phải “giải quyết cho xong một hồ sơ”, mà là “ra một quyết định đúng với cuộc đời của một đứa trẻ”.
Có thể nói, việc đặt trẻ em ở vị trí trung tâm không chỉ là một nguyên tắc mang tính định hướng, mà sẽ trở thành tiêu chí xuyên suốt trong toàn bộ quá trình sửa đổi Luật Nuôi con nuôi. Từ việc xác định đối tượng, đánh giá điều kiện, đến cách tổ chức quy trình giải quyết – tất cả đều phải xoay quanh lợi ích của trẻ. Và khi nguyên tắc này được thực hiện một cách thực chất, mỗi quyết định cho nhận con nuôi sẽ không chỉ là một thủ tục hành chính được hoàn tất, mà là một lựa chọn có trách nhiệm đối với tương lai của một con người.
Nguồn:baophapluat.vn
