Brazil: Biến bữa ăn học đường thành động lực phát triển kinh tế địa phương

Từ một chương trình chống đói cho trẻ em, Brazil đã xây dựng nên một trong những mô hình dinh dưỡng học đường lớn nhất thế giới. Mỗi ngày, khoảng 40 triệu học sinh được phục vụ bữa ăn miễn phí tại trường công, trong khi hàng trăm nghìn hộ nông dân quy mô nhỏ có đầu ra ổn định nhờ quy định dành ít nhất 45% ngân sách để mua nông sản địa phương. 

Giữa những khu ổ chuột chật chội (favela) ở Rio de Janeiro hay những bản làng hẻo lánh sâu trong rừng Amazon, mỗi ngày, khoảng 40 triệu học sinh trong hệ thống trường công Brazil đều được phục vụ bữa ăn học đường. Không chỉ hướng tới mục tiêu cải thiện dinh dưỡng và bảo đảm an ninh lương thực cho trẻ em, Chương trình Dinh dưỡng Học đường Quốc gia Brazil (PNAE) còn được xem là một mô hình tiêu biểu khi biến ngân sách giáo dục thành động lực thúc đẩy kinh tế địa phương, tạo đầu ra ổn định cho hàng trăm nghìn hộ nông dân quy mô nhỏ. 

45% thực phẩm phải mua từ nông dân địa phương 

Lịch sử dinh dưỡng học đường của Brazil từng kéo dài nhiều thập kỷ dưới hình thức các chiến dịch cứu trợ thực phẩm mang tính thời điểm. Nhưng điều đánh dấu rõ nét nhất quỹ đạo của chương trình này là Luật số 11.947 được ban hành năm 2009, quy định việc cải cách toàn diện PNAE. 

Luật 11.947/2009 đã tạo ra bước ngoặt quan trọng đối với PNAE. Không chỉ mở rộng đối tượng thụ hưởng sang học sinh trung học và người học trong các chương trình Giáo dục Thanh niên và Người lớn (EJA), đạo luật còn điều chỉnh mức kinh phí bình quân cho mỗi suất ăn làm căn cứ phân bổ ngân sách. Đặc biệt, luật quy định tối thiểu 30% nguồn kinh phí do Quỹ Phát triển Giáo dục Quốc gia (FNDE) chuyển giao phải được sử dụng để mua thực phẩm từ các hộ nông dân sản xuất quy mô gia đình, qua đó gắn bữa ăn học đường với phát triển nông nghiệp địa phương. Vài tháng sau đó, luật tiếp tục quy định rằng các nhà cung cấp từ các khu định cư cải cách ruộng đất, cộng đồng quilombola và cộng đồng người bản địa được ưu tiên. 

Đến năm 2009, chương trình đã được mở rộng về phạm vi thực hiện. Hầu hết các thành phố và tiểu bang đã tham gia Chương trình Cung cấp Bữa ăn Học đường Quốc gia (PNAE). Dần dần, tỷ lệ mua hàng từ các trang trại gia đình đã tăng lên. Năm 2010, tỷ lệ này dưới 5%, nhưng năm 2016 đã đạt tới 25% trên toàn quốc. 

Bước sang năm 2026, Brazil tiếp tục nâng tầm chính sách dinh dưỡng học đường bằng việc đưa Luật số 15.226/2025 vào thực thi. Điểm thay đổi đáng chú ý nhất là nâng tỷ lệ tối thiểu ngân sách PNAE phải dành để mua thực phẩm từ nông nghiệp hộ gia đình từ 30% lên 45%, qua đó mở rộng đầu ra cho nông sản địa phương và củng cố mối liên kết giữa trường học với khu vực nông thôn. Theo Bộ Giáo dục Brazil, quy định mới không chỉ góp phần bảo đảm an ninh lương thực cho hơn 40 triệu học sinh mà còn tạo thêm động lực phát triển kinh tế địa phương. 

Luật cũng siết chặt các tiêu chuẩn đối với thực phẩm đưa vào trường học. Theo đó, hầu hết thực phẩm khi giao cho nhà trường phải còn ít nhất một nửa thời hạn sử dụng, ngoại trừ nông sản do các hộ nông dân sản xuất, vốn thường được thu hoạch và cung ứng tươi theo mùa vụ.

Theo ông Daniel Balaban, Giám đốc WFP Centre of Excellence against Hunger, việc mở rộng thu mua từ nông nghiệp hộ gia đình mang lại lợi ích cho toàn bộ hệ thống lương thực của Brazil. “Khi ngày càng nhiều thực phẩm từ các hộ nông dân được đưa vào PNAE, học sinh có cơ hội sử dụng thực phẩm tươi, bổ dưỡng và lành mạnh hơn, trong khi các hộ sản xuất nhỏ được hỗ trợ đầu ra, đồng thời môi trường cũng được hưởng lợi”.

Với PNAE, mỗi suất ăn vừa góp phần cải thiện dinh dưỡng cho học sinh, vừa thúc đẩy nông nghiệp sinh thái, bảo tồn bản sắc ẩm thực địa phương và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững. 

Để mỗi bữa ăn đều có “vị của mùa vụ”

Trước khi cuộc cải cách PNAE diễn ra, thực đơn trường học tại Brazil từng ngập tràn các sản phẩm công nghiệp như mì ăn liền, bánh que, nước ngọt đóng chai và đồ chiên rán sẵn – những “hung thủ” thầm lặng gây ra tình trạng kép, vừa suy dinh dưỡng thể còi cọc vừa béo phì ở trẻ em.

Luật mới cùng các quy định được ban hành sau đó đã tạo bước chuyển mạnh mẽ trong chính sách dinh dưỡng học đường. 

Luật 11.947 cùng các nghị định bổ sung sau đó đã tạo ra một cuộc “thanh lọc” quy mô lớn trong bếp ăn trường học.Thực phẩm siêu chế biến, đồ uống có đường và chất béo chuyển hóa bị hạn chế nghiêm ngặt, trong khi thực đơn được ưu tiên sử dụng thực phẩm tươi (in natura) hoặc chế biến tối thiểu. Những nguyên liệu quen thuộc như gạo, đậu đen, sắn, chuối, rau xanh và trái cây theo mùa trở thành thành phần chính trong bữa ăn của học sinh.

Một điểm đặc biệt của PNAE là thực đơn không được xây dựng theo một khuôn mẫu chung cho cả nước mà được thiết kế phù hợp với điều kiện sản xuất và văn hóa ẩm thực của từng vùng. Tại Amazon, học sinh thường được sử dụng các loại cá nước ngọt, củ sắn và nông sản bản địa; trong khi ở khu vực Đông Bắc bán khô hạn, bữa ăn ưu tiên các loại đậu, ngũ cốc và cây trồng thích nghi với khí hậu. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm giá trị dinh dưỡng, vừa góp phần gìn giữ bản sắc ẩm thực địa phương và tạo đầu ra ổn định cho nông sản vùng miền.

Bà  Karine Santos chia sẻ tại Chương trình Cung cấp Bữa ăn Học đường Quốc gia (PNAE) của Brazil rằng: “Chương trình cung cấp bữa ăn học đường tôn trọng văn hóa ẩm thực và nhu cầu dinh dưỡng, sức khỏe của học sinh, tích hợp Giáo dục Thực phẩm và Dinh dưỡng (FNE) vào chương trình học ở trường, và khuyến khích việc mua thực phẩm từ các hộ nông dân, góp phần vào sự phát triển bền vững và công bằng trong tiếp cận thực phẩm”. 

Ngân sách đầu tư vào bữa ăn học đường không chỉ giúp trẻ em được tiếp cận thực phẩm tươi, giàu dinh dưỡng mà còn tạo đầu ra ổn định cho nông dân, thúc đẩy kinh tế địa phương và góp phần xây dựng một hệ thống thực phẩm đa dạng, bền vững.

Chính vì vậy, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) nhiều lần giới thiệu PNAE như một điển hình của mô hình “từ trang trại đến trường học” (Farm to School). Ở đó, mỗi khay cơm của học sinh không chỉ bắt đầu từ những cánh đồng địa phương mà còn trở thành mắt xích kết nối giáo dục, nông nghiệp và phát triển bền vững.

“Người gác cổng” của mỗi bữa ăn học đường 

Điều giúp mô hình của Brazil không bị chệch hướng hay tham nhũng chính là sự hiện diện của Hội đồng Dinh dưỡng Học đường (Conselho de Alimentação Escolar – CAE). Tại mỗi địa phương của Brazil, một hội đồng CAE bắt buộc phải được thành lập với sự tham gia của đại diện cha mẹ học sinh, giáo viên, chuyên gia dinh dưỡng và các tổ chức xã hội dân sự.

Hội đồng này sở hữu quyền lực thực tế. Họ có quyền kiểm tra đột xuất chất lượng vệ sinh của bếp ăn, giám sát quá trình giao nhận nông sản của nông dân tại cổng trường và thẩm định sổ sách tài chính trước khi ngân sách liên bang tiếp tục giải ngân cho mùa sau.

Bên cạnh đó, vai trò của các Chuyên viên Dinh dưỡng (Nutritionists) được pháp luật quy định chặt chẽ. Họ là người trực tiếp lên thực đơn dựa trên mùa vụ thu hoạch của các hộ nông dân xung quanh trường. Nếu mùa này vùng quê đang rộ thu hoạch đu đủ hay khoai lang, chuyên viên dinh dưỡng sẽ điều chỉnh thực đơn để nhà trường thu mua ngay nông sản đó, giúp nông dân không bị ứ đọng hàng hóa mà học sinh lại được ăn thực phẩm đúng độ tươi ngon nhất.

Hiện nay, PNAE được xem là một trong những chương trình bữa ăn học đường lớn nhất thế giới, phục vụ khoảng 40 triệu học sinh tại các trường công lập trên khắp Brazil.

Xây dựng môi trường ăn uống lành mạnh từ chính sách công 

Sự thành công của Chương trình Dinh dưỡng Học đường Quốc gia Brazil (PNAE) không đến từ các hoạt động từ thiện đơn lẻ, mà dựa trên hệ thống chính sách công toàn diện, kết hợp giữa lập pháp, liên kết chuỗi cung ứng, chuẩn hóa dinh dưỡng và cơ chế giám sát cộng đồng.

Theo phân tích từ Viện Luật Y tế Quốc gia và Toàn cầu O’Neill, bức tranh dinh dưỡng tại các trường tư thục lại phản ánh một thực trạng hoàn toàn khác. Tại đây, bữa ăn của học sinh thường đến từ hai nguồn chính là thức ăn mang từ nhà hoặc đồ ăn tự mua ở căng tin với nhiều thực phẩm chế biến sẵn, chứa nhiều đường và chất béo.

Chính thực tế này đã tạo ra một sự nghịch lý lớn, dù thói quen ăn uống lành mạnh và kiến thức dinh dưỡng liên tục được thảo luận trong giờ học, thì trên thực tế, môi trường trường học lại tiếp tục cung cấp những điều ngược lại. Điều đó đặt ra một câu hỏi mang tính cốt lõi cho các nhà làm chính sách: Liệu có hợp lý hay không khi kỳ vọng trẻ em tự ưu tiên thực phẩm lành mạnh thay vì những món ăn vốn đã quá quen thuộc và hợp khẩu vị với chúng? 

Nhận thức rõ thách thức đó, Brazil đã và đang triển khai những bước đi quyết liệt nhằm san bằng khoảng trống chính sách này. Brazil đã tiến hành điều chỉnh, kiểm soát chặt chẽ việc bán và quảng cáo thực phẩm trong các căng tin trường học để hạn chế tối đa khả năng tiếp cận của học sinh đối với các sản phẩm chế biến sẵn. Tuy nhiên, việc thực thi hiệu quả các quy định này không thể chỉ nằm trên giấy, mà đòi hỏi phải có một hệ thống quy tắc rõ ràng, cơ chế giám sát thường xuyên và các biện pháp trừng phạt đủ sức răn đe. Những yếu tố khiến vai trò quản lý của chính quyền nhà nước trở nên thiết yếu hơn bao giờ hết.

Không chỉ dừng lại ở phạm vi khuôn viên nhà trường, chính sách công của Brazil còn mở rộng sự hỗ trợ tới từng gia đình. Việc tổ chức các hoạt động kết nối như hội thảo chuyên đề với chuyên gia và các buổi chia sẻ kinh nghiệm thực tế đã giúp người chăm sóc trẻ có thêm kỹ năng và kiến thức để duy trì chế độ ăn uống lành mạnh cho con em mình ngay tại nhà.

Đặc biệt, ở cấp địa phương, những nỗ lực này đã được cụ thể hóa bằng các văn bản pháp lý mạnh mẽ. Tiêu biểu như tại thành phố Rio de Janeiro, Luật Thành phố số 7.987/2023 được ban hành đã cấm hoàn toàn việc bán và phân phối thực phẩm cũng như đồ uống siêu chế biến tại tất cả các trường mầm non và tiểu học, áp dụng cho cả hệ thống công lập lẫn tư thục. Đây được xem là một phần trong nỗ lực diện rộng và quyết liệt của chính quyền nhằm đẩy lùi béo phì đang gia tăng ở trẻ em.

Sau hơn 70 năm hình thành và phát triển, PNAE không còn được nhìn nhận đơn thuần là một chương trình bữa ăn học đường. Brazil đã biến mỗi suất ăn thành điểm giao thoa của nhiều mục tiêu phát triển. Vừa bảo đảm quyền được tiếp cận thực phẩm lành mạnh của trẻ em, nâng cao giáo dục dinh dưỡng vừa tạo sinh kế bền vững cho nông dân và thúc đẩy kinh tế địa phương. Mô hình “từ trang trại đến trường học” vì thế được nhiều tổ chức quốc tế đánh giá là một trong những điển hình thành công về chính sách dinh dưỡng học đường, cho thấy một bữa ăn nếu được thiết kế bằng tư duy chính sách đúng đắn có thể tạo ra giá trị vượt xa khuôn khổ của bữa trưa trong lớp học. 

Trong những năm gần đây, Việt Nam đang từng bước thúc đẩy các chính sách về dinh dưỡng học đường nhằm nâng cao tầm vóc, thể lực và sức khỏe trẻ em. Kinh nghiệm từ Brazil cho thấy, bữa ăn học đường không chỉ có ý nghĩa bảo đảm dinh dưỡng cho học sinh mà còn có thể trở thành công cụ thúc đẩy phát triển nông nghiệp, hỗ trợ sinh kế cho nông dân và tạo động lực phát triển kinh tế địa phương thông qua cơ chế ưu tiên sử dụng nông sản trong nước.Việc xây dựng một hệ thống bữa ăn học đường dựa trên nền tảng khoa học, có cơ chế giám sát minh bạch, gắn với giáo dục dinh dưỡng và phát huy vai trò của cộng đồng là những kinh nghiệm đáng tham khảo trong quá trình hoàn thiện chính sách dinh dưỡng học đường ở Việt Nam. Quan trọng hơn, đầu tư cho bữa ăn học đường cũng chính là đầu tư cho sự phát triển toàn diện của trẻ em, góp phần bảo đảm quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng và phát triển của mỗi em nhỏ.

* Nguồn tham khảo: 

• Da política ao prato: entenda a história da merenda escolar, tác giả Matérias Investigativas, Notícias
• Multi stakeholder approach is helping countries with urgent need for sustainable financing for school meals programmes, từ FAO
• Theo WFP Centre of Excellence Against Hunger Brazil, trong bài viết “Agricultura familiar ganha protagonismo com nova regra do PNAE” . Tác giả hình ảnh / Tư liệu: WFP / Ana Mascarenhas, Daniela Rocha. 

Nguồn:treemvietnam.net.vn