Dạy con trẻ biết chấp nhận thắng – thua

Khi trẻ không muốn mình là người thua cuộc

Thường xuyên chơi trò chơi cùng ba, em Phương Bảo Tuấn (10 tuổi, ngụ TP.HCM) tỏ ra hào hứng mỗi khi em giành phần thắng, nhưng khi thua em lại phụng phịu giận dỗi đòi chơi lại, thậm chí nổi nóng đòi nghỉ ngang, mỗi lần như thế ba em lại chiều theo ý em mới trở lại bình thường. Anh Chương, ba của Tuấn cho biết mình cũng muốn con luôn vui vẻ nên luôn chiều theo ý bé.

Với Lê Thị Ngọc Linh (TP. Đồng Nai), khi bước vào lớp 1, em bắt đầu biết đến cảm giác thất vọng trong học tập. Những lần bạn bè được cô giáo khen ngợi còn bài làm của mình chưa đạt yêu cầu khiến em buồn bã. Về đến nhà, Linh thường vào phòng, đóng cửa rồi khóc.

Nhìn con như vậy, cha mẹ em vừa thương vừa lúng túng, không biết phải động viên thế nào. Mỗi lần được an ủi rằng “không sao đâu, lần sau con cố gắng”, Linh lại bật khóc, nhất quyết nói: “Con không chịu đâu!”.

Theo chia sẻ của phụ huynh, điều khiến gia đình băn khoăn không chỉ là kết quả học tập của con, mà còn là cách giúp em bình tĩnh, chấp nhận những lần chưa làm tốt mà không cảm thấy mình thua kém bạn bè.

Theo BS.CKII Nguyễn Thanh Sang, Trưởng khoa Liên chuyên khoa Tâm lý lâm sàng – Bệnh viện Nhi đồng 2, buồn bã hay tức giận khi thua cuộc là phản ứng cảm xúc tự nhiên. Ở trẻ nhỏ, khả năng gọi tên cảm xúc, kiểm soát xung động và tự trấn tĩnh vẫn đang phát triển. Khi thất vọng, trẻ có thể khóc, giậm chân hoặc cáu giận vì chưa biết cách điều chỉnh cảm xúc phù hợp.

Một số trẻ còn gắn chiến thắng với việc mình có giỏi giang, được người lớn công nhận hay không. Khi đó, một lần thua cuộc dễ khiến trẻ cảm thấy xấu hổ hoặc tự đánh giá thấp bản thân. Khí chất, căng thẳng, thiếu ngủ và kỳ vọng quá cao từ gia đình cũng có thể tác động đến mức độ phản ứng.

Bác sĩ Sang lưu ý, không nên vội quy kết trẻ hư hay có vấn đề tâm lý chỉ vì một vài lần tức giận. Điều cần quan tâm là tần suất, mức độ phản ứng, khả năng bình tĩnh trở lại và những ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt.

Về thói quen nhường con thắng, bác sĩ phân biệt việc tạo điều kiện để trẻ có trải nghiệm thành công với việc luôn sắp đặt kết quả theo ý trẻ. Nếu thường xuyên được nhường thắng, trẻ có thể ít có cơ hội học cách chịu đựng thất vọng, chấp nhận kết quả bất lợi và thử lại sau thất bại.

Tuy nhiên, không thể xem việc nhường thắng là nguyên nhân trực tiếp gây ra vấn đề tâm lý. Bác sĩ cũng không khuyến khích cha mẹ cố tình thắng con để rèn bản lĩnh. Trẻ cần những trải nghiệm thắng – thua vừa sức, công bằng và có sự hướng dẫn phù hợp.

Dạy con biết thua, bắt đầu từ cách ứng xử của cha mẹ

ThS. Vũ Trường Giang, chuyên gia tâm lý lâm sàng, cho rằng việc quá đề cao điểm số và chiến thắng có thể khiến trẻ hình thành suy nghĩ rằng giá trị bản thân phụ thuộc vào thành tích. Khi không đạt kết quả mong muốn, trẻ dễ xem đó là bằng chứng cho thấy mình kém cỏi, thay vì nhận ra những điều còn có thể cải thiện.

Theo chuyên gia, cha mẹ cần thay đổi cách ghi nhận sự cố gắng của con. Thay vì chỉ khen khi trẻ đạt điểm cao, đứng đầu lớp hoặc chiến thắng, phụ huynh nên chú ý đến quá trình học tập, sự kiên trì và những tiến bộ cụ thể.

“Khi con nói ‘Con không làm được’, cha mẹ có thể giúp trẻ thay đổi thành ‘Con chưa làm được’”, chuyên gia Vũ Trường Giang gợi ý. Cách diễn đạt này giúp trẻ hiểu rằng những kỹ năng còn thiếu vẫn có thể được rèn luyện, thay vì xem một lần thất bại là giới hạn năng lực của bản thân.

Với những trẻ nổi giận khi thua cuộc, BS Nguyễn Thanh Sang khuyến nghị phụ huynh ưu tiên giúp con bình tĩnh, thay vì lập tức giảng giải hoặc yêu cầu xin lỗi. Quát mắng, chế giễu hay tranh cãi đúng sai khi trẻ đang mất kiểm soát thường không hiệu quả.

Cha mẹ có thể thừa nhận sự thất vọng của con nhưng cần đặt giới hạn rõ ràng đối với hành vi gây hại. Trẻ được phép buồn, tức giận nhưng không được đánh người, ném đồ vật hoặc phá hoại. Khi con đã bình tĩnh, người lớn mới cùng trẻ nhìn lại sự việc, hướng dẫn cách ứng xử khác và khắc phục hậu quả nếu có.

Bác sĩ lưu ý, phụ huynh không nên thay đổi kết quả trò chơi chỉ để chấm dứt cơn giận. Nếu trẻ thường xuyên có những phản ứng dữ dội, kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, học tập và các mối quan hệ, cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá chuyên môn.

Để thay đổi thói quen nhường thắng, BS Sang khuyến nghị cha mẹ lựa chọn những trò chơi phù hợp với độ tuổi và khả năng của trẻ. Người lớn có thể hỗ trợ khi con mới học chơi, nhưng không cần sắp đặt để trẻ luôn giành chiến thắng. Qua những cuộc chơi công bằng, trẻ dần có cơ hội làm quen với cảm giác thất vọng và học cách thử lại.

Bổ sung về phương pháp giáo dục trong gia đình, chuyên gia Vũ Trường Giang cho rằng cha mẹ cần làm gương trong cách đón nhận thất bại. Khi thua một trò chơi, người lớn có thể bày tỏ sự tiếc nuối nhưng vẫn bình tĩnh, tôn trọng luật chơi và chúc mừng người chiến thắng. Cách ứng xử ấy giúp trẻ hiểu rằng thua cuộc không phải điều đáng xấu hổ.

Chuyên gia cũng khuyến khích phụ huynh tạo cơ hội để trẻ tự giải quyết những khó khăn vừa sức. Khi con thất bại, thay vì vội vàng làm thay hoặc tìm cách thay đổi kết quả, cha mẹ nên cùng trẻ nhìn lại những gì đã làm, xác định điều cần cải thiện và động viên con thử sức lần nữa.