Muốn con trưởng thành, cha mẹ phải làm gì?

LTS: Những hội nhóm mang tên “ghét bố mẹ” xuất hiện trên mạng xã hội gần đây đang đặt ra một vấn đề không thể xem nhẹ: Vì sao một số trẻ lại chọn không gian mạng để bày tỏ sự bất mãn, tổn thương và những điều khó nói với chính cha mẹ mình?

Đằng sau hai chữ “ghét” có thể không chỉ là sự phản kháng hay bướng bỉnh, mà còn là những nhu cầu chưa được đáp ứng: được lắng nghe, được tôn trọng, được thấu hiểu và được đồng hành.

Điều đáng quan tâm không phải là phán xét những đứa trẻ đang lên tiếng, mà là nhìn vào những khoảng trống đã khiến các em phải tìm đến những cộng đồng như vậy. Khi gia đình chưa phải là nơi trẻ có thể chia sẻ, nhà trường chưa đủ sức nâng đỡ, các dịch vụ hỗ trợ còn hạn chế và không gian mạng thiếu những điểm tựa an toàn, trẻ sẽ tìm kiếm sự đồng cảm ở đâu?

Chuyên đề “Ghét bố mẹ hay tiếng kêu cứu của trẻ?” của Tạp chí Trẻ em Việt Nam đi tìm câu trả lời từ chính tiếng nói của trẻ, từ góc nhìn của cha mẹ, nhà trường và các chuyên gia. Qua đó, đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Người lớn cần làm gì để mỗi đứa trẻ có một nơi an toàn để được lắng nghe, bảo vệ và lớn lên?

Bài 4: Để con thay đổi, cha mẹ cũng cần nhìn lại

*****

Gia đình là nơi con được lắng nghe

Các hội nhóm “ghét bố mẹ” không tự nhiên xuất hiện trong đời sống của trẻ. PGS.TS Đinh Kim Thoa, giảng viên cao cấp Trường ĐH Giáo dục, ĐH Quốc gia Hà Nội, cho rằng mạng xã hội đang làm một hiện tượng vốn có trong gia đình trở nên dễ lan truyền và nghiêm trọng hơn.

Trước đây, một đứa trẻ giận cha mẹ, có thể phải chờ đến ngày mai mới được gặp người khác để tâm sự. Nhưng nay, chỉ cần một chiếc điện thoại, trẻ có thể lập tức tìm thấy những người “đồng cảnh”, được chia sẻ và đồng cảm. Song, sự đồng cảm ấy cũng có thể khiến cảm xúc tiêu cực được nhắc lại, khuếch đại và trở nên dai dẳng.

Theo bà, giải pháp không thể chỉ là cấm trẻ vào các nhóm trên mạng, cha mẹ cần chủ động dành thời gian tương tác với con, để con có thể nói về những điều mình không hài lòng mà không bị phán xét. Bởi trong nhiều gia đình hiện nay, cha mẹ có thể đáp ứng đầy đủ về vật chất nhưng lại thiếu một bầu không khí tâm lý đủ an toàn; mỗi thành viên có thế giới riêng với chiếc điện thoại, máy tính – trong khi sự trò chuyện, giao tiếp thực ngày càng ít đi.

Quan trọng hơn, cha mẹ cần chấp nhận rằng xung đột giữa cha mẹ và con cái là điều khó tránh. Mục tiêu là để khi bất đồng xảy ra, con vẫn biết mình có thể quay về nhà để nói ra suy nghĩ của mình.

PGS.TS Đinh Kim Thoa nhấn mạnh: “Người lớn cần biết lắng nghe, tôn trọng con – dù nó có “hư”. Người lớn cũng không nên mặc định rằng mình luôn đúng. Muốn con bớt tìm kiếm sự đồng cảm ở những hội nhóm tiêu cực, trước hết cha mẹ cần khiến gia đình trở thành nơi trẻ cảm thấy mình được lắng nghe và được tôn trọng”.

Phản ứng đầu tiên quyết định độ mở của cuộc trò chuyện

ThS. Nguyễn Viết Hiền, giảng viên Trường ĐH Giáo dục, ĐH Quốc gia Hà Nội cho rằng “con ghét bố mẹ” có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau: “con đang tức giận”, “bố mẹ không hiểu con”… Nhưng cũng có khi là cảm giác buồn đau chưa thể bày tỏ. Vì vậy, phản ứng đầu tiên của cha mẹ có thể quyết định cuộc trò chuyện sẽ mở ra hay không.

Theo bà, nếu la mắng, tịch thu điện thoại, kiểm tra tin nhắn hoặc kết luận “con hư”, “con vô ơn” có thể khiến trẻ hiểu thành: hễ nói ra điều khó khăn đang gặp phải là bị phán xét, “dán nhãn”. Khi đó, khả năng trẻ tiếp tục chia sẻ với cha mẹ sẽ giảm đi.

Điều đó không có nghĩa cha mẹ phải bỏ qua những giới hạn an toàn hay hành vi sai trái. Nhưng trước khi xử lý hành vi, người lớn cần tìm hiểu điều gì đang xảy ra với con.

Bà Hiền gợi ý: “Một câu hỏi như “mẹ thấy con tham gia nhóm này. Mẹ muốn hiểu xem gần đây có chuyện gì khiến con vào đó?” có thể mở ra một cuộc trò chuyện khác hoàn toàn so với câu hỏi “bố mẹ vất vả nuôi con mà con lại ghét bố mẹ?”.

Cha mẹ cũng có thể hỏi thêm: “Điều con muốn bố mẹ hiểu nhất là gì?”, “điều gì ở nhà khiến con thấy khó chịu?” hoặc “con muốn bố mẹ thay đổi điều gì nhất?””…

Theo Th.S Nguyễn Viết Hiền, đây cũng là lúc cha mẹ cần phân biệt giữa ý định của mình và trải nghiệm của con. Cha mẹ tin rằng mình làm mọi thứ vì con, nhưng con vẫn có thể cảm thấy mình không được lắng nghe, không có quyền lựa chọn hoặc luôn bị phán xét.

Bà cho rằng, “bố mẹ làm tất cả vì con, con còn muốn gì nữa?” là câu bố mẹ tuyệt đối không nên nói với con – vì dễ chuyển trọng tâm từ trải nghiệm của trẻ sang sự hy sinh của cha mẹ, khiến cuộc đối thoại khép lại ngay khi vừa mở./.