Ba dự án đường cao tốc: Đại biểu đề nghị bảo đảm vốn, sinh kế người dân

Người nhường đất phải được thụ hưởng

Chiều 10/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư 3 dự án đường bộ cao tốc: Bảo Hà – Lai Châu, đoạn Bảo Hà – Tân Phong; Quảng Ngãi – Kon Tum; Mộc Châu – Sơn La – Điện Biên, địa phận tỉnh Sơn La.

Đại biểu Trần Thị Hồng Thanh (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình) tán thành chủ trương đầu tư, khẳng định đây là những tuyến đường chiến lược góp phần tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng, tăng cường liên kết vùng. Với tổng vốn dự kiến khoảng 162.400 tỷ đồng, đại biểu nhấn mạnh, quyết định đầu tư phải đi liền với trách nhiệm rất lớn trước Quốc hội, cử tri, nhân dân.

Đại biểu nêu các yêu cầu chung với cả 3 dự án: Hiệu quả đầu tư phải là thước đo cao nhất; bảo đảm kỷ luật ngân sách, kiểm soát chặt cơ chế đặc thù; gắn hạ tầng với bảo vệ rừng, an toàn môi trường. Chính phủ cần đánh giá đầy đủ nhu cầu vận tải, chi phí vận hành, bảo trì trong cả những kịch bản bất lợi; tối ưu hóa tuyến đường, hạn chế thấp nhất diện tích rừng phải chuyển đổi, thực hiện nghiêm trách nhiệm trồng rừng thay thế. “Cơ chế đặc thù phải đi đôi với trách nhiệm đặc biệt, không thể lấy yêu cầu đẩy nhanh tiến độ để nới lỏng kỷ cương, làm giảm hiệu quả sử dụng ngân sách”, đại biểu nhấn mạnh.

Cả 3 dự án đều tác động đến đất đai, nơi ở, sinh kế của hàng nghìn hộ dân nên phải đặt người dân vào vị trí trung tâm, tái định cư gắn với sinh kế bền vững, đất sản xuất, trường học, y tế. “Cần có cơ chế giám sát đời sống người dân sau tái định cư, bảo đảm nơi ở mới và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Người dân nhường đất cho phát triển phải là người được thụ hưởng thành quả phát triển”, đại biểu kiến nghị.

Với cao tốc Quảng Ngãi – Kon Tum, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát hướng tuyến, giảm tối đa tác động đến rừng tự nhiên, rừng phòng hộ; làm rõ hiệu quả kết nối miền Trung với Tây Nguyên, khả năng giảm chi phí logistics.

Với cao tốc Bảo Hà – Lai Châu, trọng tâm là quy mô đầu tư và sức chịu đựng của ngân sách địa phương. Dự án đề xuất xây dựng ngay 4 làn xe hoàn chỉnh trong khi lưu lượng dự báo năm 2030 chỉ khoảng 3.700 đến 4.200 xe quy đổi mỗi ngày đêm. Đại biểu đề nghị làm rõ hiệu quả của phương án đầu tư hoàn chỉnh so với phân kỳ hợp lý; xem xét tăng hỗ trợ từ ngân sách Trung ương để không làm giảm nguồn lực cho giáo dục, y tế, giảm nghèo.

Với cao tốc Mộc Châu – Sơn La – Điện Biên, tổng mức đầu tư 63.120 tỷ đồng, dùng hoàn toàn ngân sách Trung ương, trong đó 19.308 tỷ đồng cần bố trí sau năm 2030; dự án ảnh hưởng gần 5.000 hộ dân, khoảng 920 hộ phải tái định cư, phát sinh 60,8 triệu m³ đất đá đổ thải. Đại biểu đề nghị xác định rõ nguồn vốn trong Nghị quyết của Quốc hội, kiểm soát an toàn địa chất, bãi thải, không để sạt lở, bồi lấp sông suối.

Nghiên cứu tăng mức hỗ trợ từ ngân sách Trung ương

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng) đồng tình với nguyên tắc ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương cùng tham gia đầu tư, song lưu ý theo phương án trình, Lai Châu dự kiến bố trí khoảng 2.004 tỷ đồng. Đây là tỷ lệ đóng góp cao nhất trong 7 dự án cao tốc do địa phương quản lý, tạo áp lực cân đối ngân sách rất lớn, có nguy cơ thu hẹp nguồn lực cho giáo dục, y tế, nước sinh hoạt, hạ tầng nông thôn, giảm nghèo.

Đại biểu đề nghị Chính phủ nghiên cứu tăng mức hỗ trợ từ ngân sách Trung ương, kể cả phương án Trung ương bảo đảm toàn bộ vốn nếu điều kiện cho phép, gắn với trách nhiệm cụ thể của địa phương trong giải phóng mặt bằng, tái định cư, quản lý đất đai, chuẩn bị các tuyến đường kết nối.

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) cũng đề nghị xác định mức vốn đối ứng phù hợp với năng lực tài chính của từng tỉnh, đặc biệt là Lai Châu, địa phương có thu ngân sách hằng năm chỉ đạt trên 2.000 tỷ đồng; trường hợp ngân sách Trung ương bố trí được thì áp dụng cơ chế hỗ trợ tối đa cho Lai Châu.

Đánh giá cao việc đầu tư cao tốc Mộc Châu – Sơn La – Điện Biên, đại biểu đề nghị sớm kết nối tuyến qua mạng lưới cao tốc quốc gia tới Cửa khẩu Quốc tế Hữu Nghị, tỉnh Lạng Sơn, cửa ngõ giao thương quan trọng với thị trường Trung Quốc, giúp trái cây, nông sản của Sơn La tiếp cận thuận lợi hơn thị trường xuất khẩu.

Phát biểu giải trình, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, trên cơ sở ý kiến phát biểu tại tổ của các đại biểu Quốc hội, Bộ Xây dựng đã tiếp thu tối đa các ý kiến đóng góp và hoàn thiện dự án.

Giải trình về quy mô và tốc độ thiết kế, Bộ trưởng cho biết cả ba dự án đều được thiết kế với quy mô 4 làn xe cao tốc, có làn dừng xe khẩn cấp, phù hợp với quy hoạch ngành, kết quả dự báo nhu cầu vận tải và Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về đường bộ cao tốc.

Về tốc độ thiết kế, các dự án tuân thủ Tiêu chuẩn TCVN 5729:2012. Đối với tuyến qua khu vực miền núi có địa hình khó khăn, độ dốc lớn và chênh cao lớn (như đoạn Mộc Châu – Sơn La – Điện Biên có chênh cao trên 1.000m), tốc độ thiết kế quy định là 80 km/h để bảo đảm an toàn kỹ thuật. Đối với các đoạn qua vùng đồng bằng, tốc độ thiết kế đạt từ 100 đến 120 km/h. Hướng tuyến của các dự án được lựa chọn trên nguyên tắc phù hợp với quy hoạch, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, phù hợp với địa hình tuyến đi qua; hạn chế tác động đến các khu vực nhạy cảm về môi trường, danh lam thắng cảnh, giảm thiểu tối đa chi phí giải phóng mặt bằng.

Về khả năng cân đối nguồn vốn, ba dự án thuộc Chương trình hành động của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, được Chính phủ ưu tiên cân đối nguồn ngân sách Trung ương giai đoạn 2026 – 2030. Cụ thể, ngân sách Trung ương dự kiến bố trí khoảng 119.389 tỷ đồng trên tổng mức khoảng 162.393 tỷ đồng (chiếm khoảng 75%).

Về sự tham gia của ngân sách địa phương, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, hiện có 15 địa phương được giao làm cơ quan chủ quản thực hiện các dự án cao tốc. Nhìn chung, các địa phương đã chủ động cân đối ngân sách địa phương để tham gia đầu tư, bao gồm cả công tác giải phóng mặt bằng.

Về công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư và chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, Bộ Xây dựng đã phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường lấy ý kiến thẩm định trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi. Công tác giải phóng mặt bằng và tái định cư được tách thành các dự án thành phần giao địa phương thực hiện nhằm phát huy tính chủ động.

Phát biểu kết luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị tiếp tục rà soát hoàn thiện hồ sơ dự án, Nghị quyết và tập trung vào một số nhóm vấn đề. Trong đó tiếp tục rà soát phạm vi, hướng tuyến, cơ sở lựa chọn, quy mô và phương án phân chia các dự án thành phần; bảo đảm phù hợp với quy hoạch, nâng cao hiệu quả khai thác quỹ đất; đồng thời làm rõ cơ chế điều phối giữa các dự án thành phần để bảo đảm tính đồng bộ trong triển khai, kết nối và khai thác…