Nhiều chuyên gia cho rằng Sơn Tùng cưỡi chim Lạc trong MV ”Come My Way” là cách nghệ sĩ thể hiện tình yêu, sự tự tin sáng tạo chất liệu văn hóa.
Video nhạc mới của Sơn Tùng M-TP ra mắt tối 28/5, đứng thứ hai danh sách video được xem nhiều nhất YouTube toàn cầu trong 24 giờ. Tác phẩm gây chú ý với khán giả nhờ quy mô đầu tư, lồng ghép nhiều yếu tố văn hóa dân gian.
Tuy nhiên, cảnh Sơn Tùng M-TP cưỡi chim Lạc ở đầu MV nhận nhiều ý kiến trái chiều. Một bộ phận khán giả, giới chuyên môn bình luận việc ca sĩ đứng lên một biểu tượng gắn liền văn hóa Đông Sơn là hành động phản cảm, thiếu tôn trọng giá trị truyền thống. Số khác nói không nên quy kết đó là xúc phạm truyền thống, bởi từng có nhiều sân khấu, thiết kế thời trang lấy cảm hứng sáng tác từ chim Lạc.
”Đây là một tranh cãi rất đáng chú ý”, Tiến sĩ văn học Hà Thanh Vân nhận định. Bà cho rằng chủ đề này không chỉ xoay quanh một hình ảnh trong video nhạc mà còn chạm đến vấn đề lớn hơn: Đó là việc nghệ sĩ trẻ ứng xử với biểu tượng văn hóa truyền thống như thế nào trong không gian đại chúng và toàn cầu hóa.
MV ”Come My Way”. Tác phẩm hiện đạt hơn 20 triệu lượt xem trên kênh YouTube của ca sĩ. Video: M-TP Entertainment
Chim Lạc vốn gắn với trống đồng Đông Sơn, ký ức cội nguồn, chiều sâu văn minh Việt cổ và khát vọng bay lên của dân tộc. Do đó, theo Đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn, những phản ứng của khán giả cho thấy ở đời sống hôm nay, các biểu tượng truyền thống có vị trí thiêng liêng trong tâm thức cộng đồng.
Hình ảnh chim Lạc được tìm thấy trên nhiều mặt trống đồng và một số đồ đồng khác thuộc văn hóa Đông Sơn. Đến nay chưa có tài liệu nào chứng minh cư dân Đông Sơn gọi đó là chim Lạc cũng như việc người xưa đã thờ phụng như một linh vật hay vật tổ theo nghĩa tôn giáo.
Trong một bài viết, nhà nghiên cứu lịch sử Phan Duy Kha nêu năm 1902, trống Ngọc Lũ là chiếc trống đồng đầu tiên được phát hiện ở miền Bắc Việt Nam, trên đó có khắc nhiều con chim ở tư thế bay và đậu. Lúc bấy giờ, mọi người không biết đó là loài chim gì. Đến những năm 1950, Giáo sư Đào Duy Anh đề cập khái niệm chim Lạc trong các tác phẩm Lịch sử Việt Nam – Từ nguồn gốc đến đầu thế kỷ XIX (1955), Nguồn gốc dân tộc Việt Nam (1958).
Theo nhà nghiên cứu Trần Quang Đức, những công trình này có thể xem là nỗ lực quan trọng nhằm kiến tạo một nhận thức mới về cội nguồn dân tộc Việt Nam. Anh trích lời kể của Giáo sư Trần Quốc Vượng vào năm 1974: ”Chim Lạc ư! Đây là chuyện đặt tên của thầy tôi, Giáo sư Đào Duy Anh. Là nhãn hiệu cho một hình ảnh. Nhãn hiệu này đẹp, tính tư tưởng cao. Còn muốn tên khác ư? Các ông các bà muốn gọi nó theo kiểu tả thực bằng tiếng Việt nhà quê thì cứ thế này: Cái cò, cái vạc, cái nông”. Theo Trần Quang Đức, tên ”chim Lạc” là một sản phẩm của tư duy học thuật hiện đại.
Nhà nghiên cứu cho rằng con người không chỉ kế thừa mà còn không ngừng kiến tạo, bổ sung ý nghĩa và làm cho truyền thống tiếp tục sống trong những bối cảnh mới. Nếu chim Lạc thực sự là biểu tượng của người Việt, nó thuộc về mọi người. ”Mỗi thời đại đều có quyền đọc lại quá khứ bằng ngôn ngữ của thời đại mình. Mỗi thế hệ đều có quyền tìm kiếm trong những biểu tượng cũ những ý nghĩa mới phù hợp với đời sống của họ”, anh nói.
Trống đồng Đông Sơn được trang trí hình mặt trời 12 cánh, bốn hình rồng sơ khai, sáu hình chim lạc, thuộc bộ sưu tập của doanh nhân Nguyễn Thế Hồng. Ảnh: Ngọc Thành
Với chi tiết ”Sơn Tùng M-TP cưỡi chim Lạc”, một số chuyên gia cho rằng cần đặt trong tổng thể dụng ý nghệ thuật của video nhạc. Bài hát trong MV ngụ ý về câu chuyện tình yêu đôi lứa, hoặc bất kỳ cách hiểu nào của người cảm thụ. Tuy nhiên, hình ảnh trong MV là một sáng tạo riêng, mà theo đại diện êkíp cho biết là sự gợi ý về giao thoa văn hóa, nhất là cảnh Sơn Tùng cưỡi chim Lạc. Phân cảnh này có thể được hiểu như khát vọng đưa âm nhạc, hình ảnh và bản sắc Việt Nam bước vào không gian rộng lớn của thế giới.
Ông Bùi Hoài Sơn nhận định khi đặt mô hình chim Lạc giữa bối cảnh trung tâm Downtown Los Angeles Mỹ, Sơn Tùng M-TP như muốn nói rằng văn hóa Việt Nam không chỉ thuộc về quá khứ, trên mặt trống đồng trong bảo tàng mà còn có thể bước vào nhịp sống toàn cầu.
Hình ảnh Sơn Tùng M-TP đứng trên chim Lạc. Ảnh: M-TP Entertainment
Những năm gần đây, nhiều bài nhạc góp phần tôn vinh bản sắc Việt đã được đón nhận ở trong nước và lan tỏa ra quốc tế như Để Mị nói cho mà nghe, See tình (Hoàng Thùy Linh), Vũ trụ có anh (Phương Mỹ Chi), Bắc Bling (Hòa Minzy), Mục hạ vô nhân (Soobin). Trong bối cảnh ấy, MV của Sơn Tùng M-TP như tiếp nối câu chuyện quảng bá các giá trị truyền thống.
Đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn đánh giá cao lựa chọn ”đi ra thế giới nhưng không làm mờ căn cước Việt Nam” của Sơn Tùng M-TP. Ca sĩ đã đưa các chất liệu làm nên bản sắc nước nhà vào trung tâm của một sản phẩm pop đương đại. Điều này phù hợp với tinh thần phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng sức mạnh mềm quốc gia. Dù cách biểu đạt còn gây tranh luận, nhìn tổng thể, đây là nỗ lực đáng khích lệ của một nghệ sĩ trẻ có ảnh hưởng lớn.
Chung quan điểm, Tiến sĩ Hoàng Duẩn, Phó trưởng khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật, trường Đại học Văn hóa TP HCM phân tích hình ảnh chim Lạc bay giữa trung tâm Los Angeles thể hiện mong muốn quảng bá hình ảnh Việt Nam ra quốc tế nhiều hơn là thái độ không tôn trọng. Nếu nhìn ở góc độ thoáng hơn, có thể thấy ”sức mạnh truyền thống của cha ông” đã chắp cánh cho con cháu vươn tầm thế giới trong thời đại mới.
Đồng thời, sự việc đặt ra câu hỏi làm thế nào để làm mới giá trị văn hóa truyền thống hiệu quả, có chiều sâu. Theo chuyên gia, trước hết, mọi sáng tạo phải dựa trên nền tảng hiểu biết, sự tôn trọng và trách nhiệm truyền tải đúng. Công chúng hiện nay dễ nhận ra đâu là sản phẩm nghiêm túc hay hời hợt. Vì vậy, người làm nghệ thuật cần nghiên cứu kỹ nguồn gốc, ý nghĩa, bối cảnh sử dụng và mức độ nhạy cảm của biểu tượng khi sử dụng trong tác phẩm của mình. Bên cạnh việc đào sâu tìm hiểu, ông Bùi Hoài Sơn đề xuất nghệ sĩ tìm đến sự tham vấn của các nhà nghiên cứu văn hóa, mỹ thuật, lịch sử, dân tộc học.
Nghệ sĩ cũng cần lường trước khả năng tiếp nhận đa chiều của công chúng để xử lý tinh tế hơn. Theo bà Hà Thanh Vân, nếu có tranh cãi, họ nên thể hiện sự cầu thị, tôn trọng khán giả bằng một lời giải thích rõ ràng, sự tiếp thu chân thành, thậm chí là điều chỉnh khi cần.
Cuối cùng, môi trường phê bình lành mạnh là điều nên hướng tới. Công chúng góp ý nhưng không nên đẩy vấn đề lên cực đoan. Giới chuyên môn đồng hành thay vì chỉ lên tiếng sau tranh cãi.
‘Chúng ta không nên làm cho nghệ sĩ trẻ sợ di sản”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn nói. Với nhà nghiên cứu Trần Quang Đức, điều đáng lo ngại không phải việc người trẻ đang làm mới truyền thống mà là khi người ta bắt đầu ”thần thánh hóa truyền thống đến mức biến nó thành thứ bất khả xâm phạm, bất khả tranh luận và bất khả sáng tạo”.
