Trước thực trạng học sinh ngày càng có xu hướng phó mặc quá trình ghi nhớ và suy nghĩ cho trí tuệ nhân tạo (AI), các chuyên gia giáo dục Đông Nam Á đã chỉ ra những giải pháp trong việc đổi mới cách đánh giá người học, trao quyền cho giáo viên đến đào tạo đội ngũ hiệu trưởng.
Cảnh báo nguy cơ trẻ suy giảm khả năng tư duy sâu vì “ủy thác nhận thức” cho AI
Ngày 28/9 tại TP. HCM, Trung tâm Đào tạo khu vực của Tổ chức Bộ trưởng Giáo dục các nước Đông Nam Á tại Việt Nam (SEAMEO RETRAC) đã tổ chức Phiên họp Hội đồng Quản trị lần thứ 29. Trong khuôn khổ Phiên họp, Diễn đàn Giáo dục khu vực 2026 (Education Forum 2026) được tổ chức với chủ đề: “Giáo dục hướng tới sự sẵn sàng cho tương lai: Trao quyền cho nhà giáo và phát huy đổi mới sáng tạo các kỹ năng tương lai”.
Sự kiện quy tụ các viên chức cấp cao và chuyên gia giáo dục từ Bộ Giáo dục của 10 quốc gia thành viên SEAMEO (Brunei Darussalam, Campuchia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Timor Leste, Thái Lan, Việt Nam), Ban Thư ký SEAMEO cùng các quan sát viên tham dự trực tiếp và trực tuyến qua nền tảng Zoom, YouTube.
Tại diễn đàn, một trong những vấn đề nhận được sự quan tâm lớn nhất là những thay đổi mà AI đang đặt ra cho nhà trường và sự phát triển trí tuệ của học sinh. Ông Roland Rozaidi bin Abu Hassan – Viện trưởng Viện Aminuddin Baki (Bộ Giáo dục Malaysia) đã đặt vấn đề trực diện về hiện tượng “cognitive offloading” (tạm dịch: giải phóng/ủy thác nhận thức), tức là việc người học chuyển giao một phần công việc suy nghĩ, phân tích và ghi nhớ sang các công cụ thuật toán.
Ông Roland Rozaidi bin Abu Hassan – Viện trưởng Viện Aminuddin Baki (Bộ Giáo dục Malaysia) – Ảnh: TRỌNG NHÂN
Theo ông Roland, khi AI làm thay một phần việc tư duy của học sinh, sự lệ thuộc này sẽ làm suy giảm khả năng tự suy nghĩ, ghi nhớ, phân tích độc lập và khiến trẻ mất dần khả năng duy trì việc suy nghĩ sâu về một vấn đề. Đây là thách thức trực tiếp buộc các trường học không thể giữ nguyên lối mòn dạy và học như trước.
Thay đổi cách kiểm tra, đánh giá và định hình lại vai trò dẫn dắt của người thầy
Để ngăn chặn tình trạng học sinh thụ động, phó mặc việc học cho máy móc, các chuyên gia tại diễn đàn nhấn mạnh nhà trường cần thực hiện đồng bộ các giải pháp đổi mới ngay từ trong lớp học:
Thứ nhất, ông Roland cho rằng các phương thức kiểm tra, đánh giá truyền thống cần được rà soát lại để có thể nhận biết đâu là sản phẩm do máy móc tạo ra. Thay vì chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, việc đánh giá học sinh cần chú ý nhiều hơn đến toàn bộ quá trình học tập và mức độ làm chủ năng lực thực sự của từng em. Bên cạnh đó, diễn đàn cũng đề cập tới việc áp dụng các công cụ theo dõi, đo lường kỹ năng để đánh giá mức độ sẵn sàng cho tương lai của cả nhà giáo và người học.
Thứ hai, tại nhiều thành phố lớn ở Malaysia, giáo viên đã được tập huấn để chuyển dần sang vai trò người hướng dẫn, tổ chức việc học và lựa chọn cách dạy phù hợp trong môi trường có AI. Đặc biệt, để bảo vệ và phát triển tư duy cho trẻ, giáo viên cần lồng ghép vào chương trình học bộ kỹ năng mà thuật toán không thể thay thế, bao gồm: giao tiếp, hợp tác, sáng tạo, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề phức tạp và khả năng tự điều chỉnh.
Và cuối cùng, ông Danie Son Doronio Gonzalvo – đại diện Ban Thư ký SEAMEO khẳng định sự sẵn sàng cho tương lai của giáo dục không thể chỉ tính bằng số lượng thiết bị, phần mềm hay khả năng kết nối mạng. Người giáo viên cần biết rõ lúc nào công nghệ thực sự giúp việc học của trẻ tốt hơn, lúc nào nó có thể tạo thêm rủi ro và lúc nào nên chọn một cách dạy khác không phụ thuộc vào máy móc. Đồng thời, đội ngũ nhà giáo cũng cần được phát triển năng lực số gắn liền với việc bảo đảm an toàn cho học sinh trong môi trường trực tuyến, hướng tới xây dựng môi trường học tập xanh, thích ứng và có khả năng chống chịu.
Ông Danie Son Doronio Gonzalvo – Ban Thư ký của Tổ chức Bộ trưởng Giáo dục các nước Đông Nam Á (SEAMEO) chia sẻ – Ảnh: TRỌNG NHÂN
Chuẩn bị từ gốc: Đào tạo hiệu trưởng và nâng cao bản lĩnh sư phạm cho giáo viên
Không chỉ dừng lại ở việc thay đổi cách dạy trên lớp, việc giúp trường học thích ứng nhanh với kỷ nguyên AI đòi hỏi sự chuyển mình từ chính đội ngũ quản lý giáo dục.
Chia sẻ kinh nghiệm từ Indonesia, ông Ferry Maulana Putra – Quyền Giám đốc Cục Đào tạo và Phát triển chuyên môn giáo viên (Bộ Giáo dục tiểu học và trung học Indonesia) cho biết quốc gia này đang triển khai chương trình đào tạo chuyên biệt kéo dài 110 tiết dành cho các nhân sự chuẩn bị làm hiệu trưởng (bao gồm 18 tiết tự học trực tuyến, 67 tiết học trực tiếp và 25 tiết học cùng hiệu trưởng cố vấn).
Đội ngũ nhà giáo cũng cần được phát triển năng lực số gắn liền với việc bảo đảm an toàn cho học sinh trong môi trường trực tuyến.
Đáng chú ý, các học viên phải trực tiếp xuống trường thực tế để theo sát một hiệu trưởng, quan sát hoạt động dạy học, nghiên cứu tình huống và thảo luận sâu với người cố vấn về ứng dụng công nghệ số cũng như AI trong học đường. Kết thúc khóa học, mỗi ứng viên phải tự xây dựng một kế hoạch chuyển đổi lãnh đạo nhà trường và bảo vệ trước đồng nghiệp hoặc tại các diễn đàn chuyên môn để nhận góp ý trước khi được cấp chứng nhận số.
Ông Ferry cũng đề xuất các quốc gia Đông Nam Á đẩy mạnh hợp tác khu vực về AI, chuyển đổi số và giáo dục hòa nhập thông qua các nghiên cứu so sánh, đối thoại chính sách và chương trình thí điểm chung.
Ở góc độ tổng thể, ông Danie Son Doronio Gonzalvo – đại diện Ban Thư ký Tổ chức Bộ trưởng Giáo dục các nước Đông Nam Á (SEAMEO) nhận định việc chuẩn bị cho tương lai giáo dục không thể chỉ đong đếm bằng số lượng thiết bị, phần mềm hay đường truyền kết nối.
“Giáo viên cần biết lúc nào công nghệ thật sự giúp việc học tốt hơn, lúc nào nó có thể tạo thêm rủi ro và lúc nào nên chọn một cách dạy khác. Hiệu trưởng cũng phải tạo điều kiện để giáo viên có thời gian thử nghiệm, nhìn lại cách làm và điều chỉnh”, ông Danie nhấn mạnh.
Nguồn: treemvietnam.net.vn
