Người kể chuyện Trung thu bằng những con giống bột

Những ngày cận Tết Trung thu, phố Hàng Mã, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội đông đúc từ chiều đến tối. Giữa hàng trăm loại đồ chơi, đèn lồng và vật trang trí bắt mắt, gian hàng tò he của nghệ nhân Đặng Văn Hậu có một sức hút riêng. Trẻ nhỏ tò mò, người lớn tìm lại ký ức, còn nhiều bạn trẻ đứng khá lâu để ngắm những con giống bột nhỏ bé được tạo hình cầu kỳ.

Trên những chiếc kệ nhỏ là cả một thế giới Trung thu: đầu lân, mâm ngũ quả, đèn ông sao, chị Hằng, chú Cuội… Tất cả đều được làm chủ yếu từ chất liệu bột gạo quen thuộc, qua đôi tay khéo léo của người thợ trở thành những sản phẩm giàu màu sắc và biểu cảm.

Ít người biết, tên gọi mà nghệ nhân Hậu muốn nhắc đến chính xác hơn là “con giống bột”. Tò he chỉ là cách gọi đã trở nên quen thuộc trong đời sống. Sinh năm 1985, anh lớn lên tại làng Xuân La, nay thuộc xã Phượng Dực, Hà Nội – vùng đất có nghề nặn tò he truyền thống hàng trăm năm. Gia đình anh có nhiều thế hệ gắn bó với nghề và bản thân anh đã theo nghề hơn 20 năm.

Năm 2017, anh Hậu cùng nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Bách phục hồi hai loại hình con giống bột Hà Nội từng bị mai một. Với anh, công việc khó không chỉ nằm ở đôi tay mà còn ở việc hiểu được câu chuyện phía sau từng sản phẩm để khi phục dựng không làm mất đi tinh thần vốn có.

Riêng với Trung thu, các hình tượng được lựa chọn gần với ký ức truyền thống như mâm cỗ trông trăng, chú Cuội, chị Hằng, đầu lân hay đèn ông sao. Nghệ nhân Hậu cho rằng, mỗi tác phẩm cần gắn với một câu chuyện; chính điều đó khiến tò he không chỉ là thứ “để xem” hay “để chơi” mà còn mang giá trị văn hóa phía sau.

Giữa một phố Hàng Mã ngày càng nhiều sắc màu và những món đồ chơi mới, những con giống bột vẫn giữ được khoảng không gian riêng.

Điều tạo nên nét riêng trong những sản phẩm của Đặng Văn Hậu là anh không dừng lại ở việc nặn những con vật hay nhân vật quen thuộc.

Anh dành nhiều năm tìm kiếm tư liệu, phục dựng những dòng con giống bột cũ và đưa các câu chuyện văn hóa, tín ngưỡng, nghệ thuật truyền thống vào sản phẩm.

Những tác phẩm ngày càng phức tạp về tạo hình đã đưa tò he từ món quà nhỏ của trẻ em bước sang không gian trưng bày và nghệ thuật dân gian.

Một tín hiệu đáng chú ý tại Hàng Mã là khách tìm đến gian hàng giờ không chỉ có trẻ nhỏ.

Người lớn, khách du lịch và đặc biệt nhiều bạn trẻ cũng lựa chọn tò he làm đồ trang trí, quà tặng hoặc đơn giản là tìm lại một hình ảnh Trung thu xưa.

Các sản phẩm phổ thông hiện được bán từ khoảng 50.000 đồng, trong khi những tác phẩm cầu kỳ có thể có giá vài trăm nghìn đến hàng triệu đồng.

Giữa một phố Hàng Mã ngày càng nhiều sắc màu và những món đồ chơi mới, những con giống bột vẫn giữ được khoảng không gian riêng. Người ta dừng lại không chỉ vì chúng đẹp hay lạ mắt, mà bởi trong hình hài nhỏ bé ấy vẫn nhận ra đầu lân, chiếc đèn sao, mâm cỗ trông trăng và cả một miền Trung thu đã đi qua tuổi thơ.