“Nạn đói tiềm ẩn” trong bữa ăn của trẻ em

Ăn đủ vẫn có thể thiếu

Trong quan niệm phổ thông, trẻ gầy gò, thấp bé hoặc không được cung cấp đủ thức ăn thường được xem là biểu hiện của dinh dưỡng chưa đầy đủ. Tuy nhiên, thực tế phức tạp hơn. Một khẩu phần có thể cung cấp đủ năng lượng nhưng vẫn không đáp ứng nhu cầu về các vi chất thiết yếu. Trẻ ăn nhiều không đồng nghĩa với việc cơ thể đã nhận đủ những chất cần thiết cho tăng trưởng và phát triển.

Đó là một trong những biểu hiện của tình trạng thường được gọi là “nạn đói tiềm ẩn” – khi cơ thể thiếu hụt vi chất dinh dưỡng nhưng tình trạng này không nhất thiết biểu hiện rõ qua quan sát thông thường.

Tại tọa đàm “Dinh dưỡng học đường và giải pháp chuẩn hóa bữa ăn học đường”, tiến sĩ, bác sĩ (TS.BS) Bùi Thị Mai Hương, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Khoa học kỹ thuật dinh dưỡng – Thực phẩm Viện Dinh dưỡng Quốc gia lưu ý rằng, bức tranh dinh dưỡng của trẻ không chỉ thể hiện qua những biểu hiện bên ngoài như thấp còi hay thừa cân, béo phì. Đằng sau đó còn có thể là tình trạng thiếu năng lượng, thiếu vi chất và mất cân đối các chất dinh dưỡng cần thiết, trong đó có sắt, kẽm, vitamin A và i-ốt.

Theo chuyên gia, khẩu phần ăn cũng có những khác biệt giữa các khu vực. Ở đô thị, có xu hướng dư thừa protein động vật, tăng chất béo bão hòa và trẻ có nhiều cơ hội tiếp cận đồ uống có đường. Trong khi đó, tại nông thôn và miền núi, khẩu phần có thể nghèo nàn hơn, thiếu protein chất lượng cao và các vi chất dinh dưỡng.

Sự khác biệt này cho thấy không thể giải quyết bài toán dinh dưỡng trẻ em bằng một cách tiếp cận duy nhất. Có nơi cần điều chỉnh tình trạng dư thừa, có nơi cần cải thiện mức độ đa dạng và chất lượng thực phẩm. Điểm chung là khẩu phần phải được xem xét dựa trên nhu cầu thực tế của trẻ, thay vì chỉ nhìn vào lượng thức ăn được cung cấp.

TS.BS Bùi Thị Mai Hương dẫn một số số liệu về tình trạng thiếu vi chất ở trẻ em. Theo phần trình bày, tỉ lệ thiếu kẽm ở nhóm trẻ từ 6-11 tuổi tại các vùng sinh thái được nêu ở mức trên 50%; tỉ lệ thiếu máu khoảng 15-20%, tỉ lệ thiếu vitamin A khoảng 30-40%. Bà cũng đề cập kết quả đánh giá i-ốt niệu cho thấy chỉ số này chưa đạt mức được khuyến nghị theo tiêu chí của Tổ chức Y tế thế giới (WHO).

Một ví dụ khác được bà nêu tại tọa đàm là nghiên cứu năm 2025 ở các xã nghèo. Theo số liệu được trình bày, tỉ lệ khẩu phần đạt nhu cầu đối với vitamin D chỉ 5,5%, vitamin A là 39%, kẽm là 48,3% và sắt là 26,8%.

Vấn đề đặt ra rất rõ ràng: đánh giá chất lượng bữa ăn không thể chỉ dừng ở việc trẻ ăn bao nhiêu, mà còn phải xem xét khẩu phần cung cấp những chất gì và đáp ứng nhu cầu đến đâu.

Bữa ăn cần đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng

Một vấn đề khác được TS.BS Bùi Thị Mai Hương lưu ý là xu hướng tập trung quá nhiều vào một chất dinh dưỡng riêng lẻ. Chẳng hạn, với mong muốn trẻ cao lớn, người lớn có thể ưu tiên thực phẩm giàu protein, bổ sung sữa hoặc canxi mà chưa xem xét đầy đủ cấu trúc của cả khẩu phần.

Bà khuyến nghị: “Một bữa ăn cân đối cần cung cấp đủ các chất sinh năng lượng, đồng thời đáp ứng nhu cầu về vitamin và khoáng chất theo từng lứa tuổi. Nếu chỉ tập trung vào protein mà thiếu các thành phần khác, khẩu phần vẫn có thể mất cân đối.

Chẳng hạn, chất béo có vai trò hỗ trợ hấp thu các vitamin tan trong dầu như vitamin A, D, E và K. Thiếu hụt một thành phần có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu và sử dụng những chất dinh dưỡng khác của cơ thể”.

Nói cách khác, chất lượng dinh dưỡng không thể được xác định bằng cách cộng đơn giản những thực phẩm giàu một vài dưỡng chất. Bởi một loại thực phẩm riêng lẻ không thể bảo đảm toàn bộ nhu cầu của trẻ. Giá trị của khẩu phần phụ thuộc vào sự kết hợp giữa các nhóm thực phẩm, lượng ăn, độ tuổi và nhu cầu phát triển.

Theo TS.BS Mai Hương, để giảm nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng, cần thay đổi cách nhìn về chất lượng bữa ăn học đường. Số lượng suất ăn, lượng thực phẩm hay cảm giác no của trẻ đều là những thông tin cần thiết, nhưng chưa đủ để phản ánh toàn bộ giá trị dinh dưỡng của khẩu phần.

Thực đơn cần được xây dựng dựa trên nhu cầu theo lứa tuổi, bảo đảm sự đa dạng và cân đối giữa các nhóm thực phẩm. Việc lựa chọn nguyên liệu cũng phải tính đến nguồn cung tại địa phương, khả năng tổ chức chế biến và mức chi trả thực tế. Quan trọng hơn, tính toán dinh dưỡng trên thực đơn cần được chuyển hóa thành bữa ăn có thể thực hiện ổn định trong điều kiện của từng trường học.

Bà lưu ý: “Ở góc độ gia đình, quan tâm đến dinh dưỡng cũng không nên chỉ tập trung vào cân nặng hoặc chiều cao; mà cần chú trọng thói quen ăn uống đa dạng của trẻ, sự cân đối giữa các nhóm thực phẩm và việc hạn chế những lựa chọn kém lành mạnh. Khi có dấu hiệu đáng lo ngại về tăng trưởng hoặc nghi ngờ thiếu vi chất, trẻ cần được đánh giá phù hợp bởi nhân viên y tế, thay vì tự ý bổ sung nhiều loại vi chất theo suy đoán”./.