“Xôi lạc, bánh khúc”, “Phớ đây, tào phớ đây”, “Ai bánh mì nóng giòn không?”… Tiếng rao – một thứ âm thanh tưởng chừng nhỏ bé, đơn giản trong đời sống phố phường mang theo cả một dòng ký ức sâu sắc của một thời Hà Nội, TP HCM và nhiều nơi khác. Đó không chỉ là tiếng mời chào hàng hóa, mà còn là nhịp sống, nhịp điệu văn hóa, là “không gian âm thanh” gắn với ký ức tập thể nhiều thế hệ.
Âm thanh lưu đọng trong ký ức phố phường xưa
Trong ký ức của nhiều người Việt, đặc biệt là những ai từng lớn lên ở các thành phố, tiếng rao là một phần không thể tách rời của đời sống thường nhật. Đó là tiếng rao xôi buổi sáng sớm, tiếng rao bánh khúc trong làn sương mỏng, hay tiếng rao chè, cháo, bún riêu vang lên khi chiều xuống. Những âm thanh ấy không ồn ào, không gấp gáp, nhưng lại có sức ảnh hưởng lâu dài. Tiếng rao báo hiệu nhịp sinh hoạt của một ngày mới, đánh thức con phố còn ngái ngủ và cũng là lời nhắc nhở dịu dàng về sự hiện diện của con người trong không gian đô thị. Ở thời điểm mà nhịp sống còn chậm, tiếng rao trở thành chiếc đồng hồ vô hình, giúp người ta nhận biết thời gian trôi qua bằng cảm giác hơn là bằng con số.
Trong “Hà Nội băm sáu phố phường”, nhà văn Thạch Lam từng viết về những tiếng rao quen thuộc như một phần không thể thiếu của nhịp sống: tiếng rao “bánh khúc nóng đây”, “ai xôi lạc nào” vang lên chậm rãi, đều đều, khiến phố phường như có linh hồn. Với Thạch Lam, tiếng rao không chỉ báo hiệu một món hàng, mà còn là tín hiệu của một buổi sáng, một vòng quay đời sống đã thành nếp qua bao năm tháng.
Tiếng rao của quá khứ còn gắn liền với hình ảnh những người bán hàng rong lam lũ, bền bỉ mưu sinh bằng đôi quang gánh, chiếc xe đẩy hay chiếc thúng tre cũ kỹ. Họ đi qua từng con ngõ nhỏ, từng mái nhà, mang theo không chỉ hàng hóa mà cả sự sống động của phố phường. Tiếng rao khi cao, khi trầm, khi kéo dài, khi ngắt quãng, phản ánh cá tính và hoàn cảnh của từng người bán. Chính sự đa dạng ấy khiến tiếng rao không bao giờ đơn điệu.
Tiếng rao từng góp phần tạo nên “bản sắc âm thanh” của đô thị Việt Nam. Mỗi vùng, mỗi thành phố lại có cách rao khác nhau, mang theo giọng điệu địa phương và nếp sinh hoạt riêng. Ở Hà Nội, tiếng rao thường chậm rãi, kéo dài, có phần trầm lắng; ở Sài Gòn (TP HCM), tiếng rao nhanh hơn, dứt khoát hơn, phản ánh nhịp sống năng động của thành phố phương Nam. Dù ở đâu, tiếng rao cũng là kết quả của sự tương tác giữa người bán và người mua, giữa con người với không gian sống. Nó tồn tại không cần loa đài, không cần quảng cáo, nhưng vẫn đủ sức lan tỏa và ghi dấu trong ký ức nhiều thế hệ.
Chị Nguyễn Phương Thào (35 tuổi, sinh sống ở Hoàn Kiếm, Hà Nội) chia sẻ lại kỷ niệm thời thơ ấu. Chị cho biết, đối với trẻ em ngày xưa, tiếng rao gắn liền với những niềm vui giản dị. Chỉ cần nghe thấy âm thanh quen thuộc từ đầu ngõ, lũ trẻ đã háo hức chạy ra, chờ đợi một món quà nhỏ: que kem mát lạnh, bát chè ngọt hay miếng bánh nóng hổi. Những ký ức ấy theo con người suốt cả cuộc đời, để rồi khi trưởng thành, chỉ cần vô tình nghe lại một âm thanh tương tự, cả một miền quá khứ bỗng ùa về. Tiếng rao, vì thế, không chỉ là âm thanh của một thời, mà còn là kho lưu trữ ký ức cảm xúc, nơi chứa đựng những trải nghiệm đời sống rất đỗi con người.
Tiếng rao còn vọng giữa nhịp sống hiện đại gấp gáp
Bước sang thời hiện đại, tiếng rao dần vắng bóng trên nhiều tuyến phố. Sự phát triển của các thành phố, cùng với sự ra đời của siêu thị, trung tâm thương mại và các nền tảng mua sắm trực tuyến, đã làm thay đổi căn bản thói quen tiêu dùng của người dân. Những người bán hàng rong ngày càng ít xuất hiện và tiếng rao vì thế cũng trở nên hiếm hoi hơn. Ở nhiều thành phố lớn, tiếng rao chỉ còn vang lên ở những khu dân cư cũ, những con hẻm nhỏ, hoặc vào những khung giờ rất đặc biệt. Sự thưa vắng ấy khiến không ít người cảm thấy hụt hẫng, như thể một phần của đời sống quen thuộc đã lặng lẽ rời đi.
Bà Nguyễn Thị Minh Ngọc (65 tuổi, Cầu Giấy, Hà Nội) tâm sự, dù xã hội ngày càng hiện đại, nhưng bà vẫn quen với nếp sống cũ từ thời xưa, khi công nghệ chưa phát triển. Bà nói: “Tôi thích nghe tiếng rao của những người thu mua sắt vụn, chỉ cần nghe tiếng của họ, tôi sẽ mang chai lọ cũ ra bán bán dù chỉ được vài nghìn đồng, nhưng nó cho tôi cảm giác nhớ ký ức đang ùa về. Hiện nay, tiếng rao ngày càng vắng bóng, thậm chí nhiều người còn ngại rao hàng”.
Tuy nhiên, thực tế, tiếng rao không hoàn toàn biến mất; nó chỉ chuyển sang một hình thức tồn tại khác. Trong đời sống hiện đại, con người vẫn nghe thấy những “tiếng rao” mới từ loa quảng cáo, thông báo khuyến mãi, đến những lời mời chào trên mạng xã hội. Dù mang hình thức công nghệ, bản chất vẫn là sự kêu gọi, mời mọc, kết nối giữa người bán và người mua. Thế nhưng, điều mà nhiều người tiếc nuối chính là sự thiếu vắng yếu tố con người trong những tiếng rao hiện đại ấy. Không còn giọng nói thật, không còn ánh mắt và sự tương tác trực tiếp, tiếng rao ngày nay trở nên vô danh và lạnh lẽo hơn so với tiếng rao truyền thống.
Trong bối cảnh đó, tiếng rao xưa dần được nhìn nhận như một giá trị văn hóa cần được gìn giữ. Nhiều hoạt động nghệ thuật, triển lãm và dự án nghiên cứu đã tìm cách ghi lại, tái hiện tiếng rao như một dạng “di sản âm thanh” của đô thị. Những bản ghi âm tiếng rao cũ, những thước phim tài liệu về đời sống hàng rong không chỉ mang ý nghĩa lưu trữ, mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nhịp sống của cha ông. Qua đó, tiếng rao trở thành cầu nối giữa các thế hệ, giúp quá khứ tiếp tục hiện diện trong đời sống tinh thần của hiện tại.
Lấy ví dụ, trong các bộ phim như “Mùi đu đủ xanh”, “Khi mẹ chồng về làng”,… tiếng rao được sử dụng như một chi tiết nghệ thuật gợi nhớ, tái hiện không khí một Hà Nội, Sài Gòn xưa, giúp khán giả cảm nhận sâu sắc hơn đời sống đô thị đã qua.
Nhiều nhà văn hiện đại như Nguyễn Nhật Ánh cũng dùng tiếng rao như một nhân tố khiến người đọc lắng lại và nhớ về quá khứ. Trong các tác phẩm như “Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ”, nhân vật chính nhiều lần nghe lại những âm thanh quen thuộc: tiếng rao cua, tiếng rao kem, tiếng rao bún riêu mỗi buổi sáng… Tác giả không chỉ mô tả âm thanh như một chi tiết đời thường, mà còn như một mũi kim khâu nối cảm xúc giữa ngày cũ và hiện tại, khiến độc giả thấy ký ức của chính mình được phản chiếu và những khoảnh khắc tưởng chừng nhỏ bé ấy bỗng trở nên quý giá lạ thường.
Trò chuyện với phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam, ông Nguyễn Minh Lâm (55 tuổi, sinh sống tại Tây Hồ, Hà Nội) chia sẻ, việc nhìn lại tiếng rao cũng là dịp để con người suy ngẫm về tốc độ sống của mình. Khi mọi thứ ngày càng nhanh, tiện lợi và số hóa, tiếng rao xưa gợi nhắc về một nhịp sống chậm hơn, nơi con người có thời gian lắng nghe nhau và cảm nhận không gian xung quanh. Nó đặt ra câu hỏi về việc phát triển đô thị có nên đi kèm với việc gìn giữ những giá trị văn hóa bình dị gắn liền với cuộc sống đời thường. Bởi lẽ, một thành phố không chỉ được định nghĩa bởi những tòa nhà cao tầng, mà còn bởi những âm thanh, ký ức và câu chuyện của con người từng sống trong đó.
Ngày nay, dù không còn vang lên thường xuyên, tiếng rao vẫn sống trong ký ức, trong nghệ thuật và trong nỗi hoài niệm của nhiều người. Nhưng các tiếng rao xưa cũ đã trở thành biểu tượng của một thời đã qua, nhưng chưa bao giờ hoàn toàn mất đi. Mỗi khi ai đó nhắc đến tiếng rao, là một lần ký ức của người Việt Nam thế hệ trước được đánh thức, nhắc nhở rằng sự phát triển không chỉ là đi về phía trước, mà còn là biết trân trọng và gìn giữ những giá trị đã làm nên bản sắc của đời sống đô thị Việt Nam.
Từ ký ức đến hiện tại, tiếng rao đã trải qua nhiều biến đổi cùng với sự thay đổi của xã hội. Từ một âm thanh quen thuộc của đời sống mưu sinh, tiếng rao trở mang trong mình những lớp nghĩa sâu xa về con người, cộng đồng và thời gian. Dù không còn hiện diện dày đặc trên phố phường, tiếng rao vẫn tồn tại bền bỉ trong ký ức và tâm thức người Việt. Chính sự tồn tại âm thầm ấy đã làm nên giá trị lâu dài của tiếng rao, một âm thanh nhỏ bé nhưng chứa đựng cả một phần hồn của đô thị Việt Nam.
Nguồn: Pháp luật Việt Nam
