Gia đình hạnh phúc không chỉ được đo bằng việc được ở bên nhau, mà còn được thể hiện bằng lối sống tích cực, ứng xử văn minh, trẻ em sẽ lớn lên trong cảm giác an toàn, được lắng nghe và chở che.
Mái ấm tan vỡ để lại những vết sẹo trong tâm hồn
Những năm gần đây, ly hôn có xu hướng gia tăng và ngày càng trẻ hóa, trong đó các cặp vợ chồng trẻ chiếm tỷ lệ đáng kể. Nhiều nguyên nhân được chỉ ra như thiếu kỹ năng sống, bước vào hôn nhân khi chưa chuẩn bị đầy đủ về tâm lý, kinh tế và trách nhiệm gia đình; áp lực mưu sinh, cái tôi cá nhân lớn cùng khả năng giải quyết mâu thuẫn hạn chế khiến hôn nhân sớm rơi vào rạn nứt. Đặc biệt, ly hôn không chỉ chấm dứt mối quan hệ vợ chồng mà còn để lại nhiều hệ lụy lâu dài, trong đó trẻ em là đối tượng chịu ảnh hưởng rõ nét và sâu sắc nhất.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí Trẻ em Việt Nam, Thạc sĩ Tâm lý học Phương Thúy cho rằng, xét dưới góc độ tâm lý, trẻ em là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi cha mẹ ly hôn. Nguyên nhân là bởi các em chưa đủ khả năng nhận thức và kỹ năng kiểm soát cảm xúc để hiểu và thích nghi với những biến đổi đột ngột trong đời sống gia đình. Sự tan vỡ của mái ấm không chỉ làm đảo lộn sinh hoạt thường ngày mà còn tác động trực tiếp đến cảm giác an toàn – yếu tố nền tảng cho sự phát triển tâm lý lành mạnh của trẻ.
Trong ngắn hạn, nhiều trẻ phải đối diện với các cảm xúc tiêu cực như buồn bã, lo lắng, hoang mang, thậm chí cảm thấy bản thân có lỗi. Một số em có biểu hiện thu mình, dễ cáu gắt, giảm khả năng tập trung hoặc sa sút kết quả học tập. Với trẻ nhỏ, gia đình là điểm tựa quan trọng nhất, vì vậy bất kỳ sự rạn nứt nào cũng có thể làm lung lay cảm giác ổn định vốn có.
Về lâu dài, nếu không được hỗ trợ kịp thời và đúng cách, những tác động này có thể kéo dài và sâu sắc hơn. Trẻ dễ hình thành cảm giác bất an, nỗi sợ mất mát hoặc xu hướng né tránh xung đột, ảnh hưởng đến quá trình phát triển nhân cách và cách nhìn nhận thế giới.
Bên cạnh đó, nhiều trẻ gặp khó khăn trong việc xây dựng và duy trì các mối quan hệ, thiếu niềm tin vào người khác hoặc lo sợ lặp lại những đổ vỡ trong tương lai. Sự xáo trộn cảm xúc kéo dài cũng có thể làm giảm động lực học tập và ảnh hưởng đến khả năng hòa nhập xã hội.
Tuy nhiên, ly hôn không đồng nghĩa với những hệ lụy tiêu cực lâu dài. Mức độ ảnh hưởng đến trẻ phụ thuộc rất lớn vào cách cha mẹ ứng xử trong và sau khi chia tay. Khi cha mẹ giữ được sự tôn trọng, hợp tác và ưu tiên nhu cầu cảm xúc của con, trẻ vẫn có khả năng thích nghi tốt và tiếp tục phát triển khỏe mạnh.
Cùng quan điểm, ThS. Nguyễn Hương Giang, chuyên gia tâm lý, nghiên cứu sinh chuyên ngành Tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên cho rằng, trong nhiều cuộc ly hôn, người lớn thường bị cuốn vào nỗi đau và cảm xúc tiêu cực của chính mình mà vô tình quên mất một thực tế: người lớn có quyền lựa chọn, còn trẻ em thì không.
Với trẻ, cha mẹ không chỉ là người thân mà còn là “la bàn” giúp các em định vị bản thân và hiểu về thế giới xung quanh. Khi gia đình đổ vỡ, điểm tựa đó bị lung lay, khiến nhiều trẻ rơi vào trạng thái lạc lõng, cô đơn ngay trong chính mái nhà của mình.
Xét về lâu dài, những tổn thương này giống như một vết rạn trên nền móng của một ngôi nhà. Nếu không được quan tâm, bù đắp và chữa lành kịp thời, nó sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình phát triển sau này. Trẻ có nguy cơ hình thành kiểu gắn kết không an toàn, mang theo nỗi sợ bị bỏ rơi một cách tiềm thức khi trưởng thành. Điều này khiến các em hoặc trở nên quá kiểm soát trong các mối quan hệ, hoặc luôn giữ khoảng cách với người khác để tự bảo vệ mình. Không chỉ vậy, khả năng học tập và sự tập trung của trẻ cũng dễ suy giảm khi tâm trí phải liên tục đối phó với những bất ổn trong gia đình.
Những biểu hiện cho thấy trẻ đang tổn thương
Nhiều trẻ không đủ khả năng hoặc không dám bày tỏ cảm xúc của mình bằng lời. Theo ThS. Phương Thúy, trong những giai đoạn cha mẹ mâu thuẫn hoặc đang tiến hành ly hôn, trẻ thường phát đi những “tín hiệu im lặng” mà người lớn rất dễ bỏ qua nếu không đủ tinh ý.
Trên thực tế, trẻ hiếm khi nói thẳng rằng mình buồn hay lo sợ. Thay vào đó, cảm xúc được thể hiện qua hành vi, thói quen sinh hoạt và cả những phản ứng về thể chất. Khi cha mẹ còn đang chìm trong căng thẳng và tổn thương của riêng mình, những dấu hiệu cầu cứu âm thầm này của con trẻ càng dễ bị xem nhẹ.
Thứ nhất, trẻ trở nên trầm lặng, thu mình, hạn chế giao tiếp hoặc né tránh những cuộc trò chuyện liên quan đến gia đình. Ngược lại, cũng có trẻ dễ cáu gắt, bùng nổ cảm xúc hoặc có hành vi chống đối, nổi loạn như một cách xả nén tâm lý.
Thứ hai, trẻ bị rối loạn giấc ngủ, khó ngủ, hay gặp ác mộng; thường xuyên kêu đau đầu, đau bụng không rõ nguyên nhân – những phản ứng phổ biến của cơ thể trước tình trạng lo âu kéo dài.
Thứ ba, khi tâm trí bị bao phủ bởi bất an, trẻ khó tập trung, giảm hứng thú với việc học hay những hoạt động từng yêu thích, mất động lực đến trường.
Thứ tư, trẻ có thể sợ bị bỏ rơi, bám chặt một trong hai cha mẹ, không muốn đi học hoặc lo lắng quá mức khi phải xa người thân quen. Đặc biệt ở trẻ nhỏ, không ít em tin rằng mâu thuẫn hay việc ly hôn của cha mẹ là do lỗi của mình – một suy nghĩ sai lệch nhưng khá phổ biến.
Theo ThS. Hương Giang, nhiều đứa trẻ bỗng trở nên “ngoan một cách bất thường” – sự ngoan ngoãn xuất phát từ lo âu hơn là sự trưởng thành. Trẻ tự ép mình phải hoàn hảo vì tin rằng nếu đủ ngoan, đủ tốt thì cha mẹ sẽ ngừng cãi vã hoặc không rời bỏ mình. Ở chiều ngược lại, một số trẻ lại xuất hiện những hành vi thoái lui như muốn ngủ chung với bố hoặc mẹ dù đã lớn, hay tái diễn tình trạng tè dầm khi ngủ. Đây là phản ứng vô thức của tâm lý khi trẻ cố gắng tìm lại cảm giác an toàn đã mất.
Giúp trẻ vượt qua khủng hoảng tâm lý
Theo ThS. Phương Thúy, việc trẻ có thể ổn định và thích nghi sau ly hôn hay không phụ thuộc rất lớn vào cách cha mẹ ứng xử trong giai đoạn chuyển tiếp. Đây là câu hỏi mà mọi bậc cha mẹ cần đặt lên hàng đầu khi bắt đầu quá trình chia tay, bởi cách thông báo và đồng hành cùng con có thể quyết định việc trẻ được chữa lành hay mang theo tổn thương kéo dài.
Trong giai đoạn sau ly hôn, nhu cầu cốt lõi của trẻ là tiếp tục cảm nhận được sự an toàn và tình yêu thương vô điều kiện từ cả cha lẫn mẹ. Để làm được điều đó, trẻ cần được duy trì sinh hoạt ổn định, giữ những thói quen quen thuộc; được lắng nghe và thừa nhận mọi cảm xúc; đồng thời nhận được sự cam kết rõ ràng rằng tình yêu của cha mẹ dành cho con không thay đổi. Đặc biệt, việc hạn chế tối đa xung đột trước mặt trẻ là yếu tố then chốt, bởi căng thẳng kéo dài mới chính là nguyên nhân gây tổn thương sâu sắc hơn cả việc ly hôn.
Bên cạnh đó, cách cha mẹ thông báo và giải thích việc ly hôn cho con đóng vai trò rất quan trọng trong việc giảm bớt cú sốc tâm lý. Cha mẹ nên cùng nhau chia sẻ thông tin với con trong một không gian an toàn, thể hiện sự thống nhất và tôn trọng lẫn nhau để trẻ không rơi vào cảm giác phải lựa chọn hay đứng về phía ai. Việc giải thích cần ngắn gọn, trung thực và phù hợp với độ tuổi, tránh đổ lỗi hay đưa ra những chi tiết khiến trẻ hoang mang.
Hai thông điệp quan trọng nhất cần được khẳng định rõ ràng với trẻ là: ly hôn không phải lỗi của con và tình yêu của cha mẹ dành cho con sẽ không thay đổi. Cha mẹ cũng nên chuẩn bị cho con biết trước những thay đổi sắp xảy ra, đồng thời nhấn mạnh những điều vẫn được giữ nguyên như trường học, môi trường sống hay lịch gặp gỡ bố hoặc mẹ. Điều này giúp trẻ cảm thấy cuộc sống vẫn có trật tự và nằm trong tầm kiểm soát.
Cuối cùng, cha mẹ cần tạo không gian để trẻ đặt câu hỏi, với sự kiên nhẫn và sẵn sàng lắng nghe. Việc chia sẻ thông tin với người thân, giáo viên hoặc chuyên gia tâm lý cũng là bước cần thiết để xây dựng mạng lưới hỗ trợ, giúp trẻ vượt qua giai đoạn nhạy cảm này một cách an toàn.
ThS. Hương Giang ví giai đoạn cha mẹ thông báo và đồng hành cùng con sau ly hôn giống như một “cuộc phẫu thuật không gây mê” đối với trẻ. Vì vậy, mọi hành xử của người lớn đều cần sự tinh tế, cẩn trọng và thấu cảm cao nhất.
Khi cha mẹ chấp nhận sự thay đổi bằng thái độ tích cực, cùng con xây dựng những nếp sinh hoạt mới phù hợp với hoàn cảnh, trẻ sẽ học được rằng hạnh phúc không mất đi, mà chỉ chuyển sang một hình thức khác. Ly hôn không đồng nghĩa với bất hạnh; điều quan trọng là sau đổ vỡ, người lớn lựa chọn hành xử thế nào. Bởi suy cho cùng, cha mẹ hạnh phúc một cách có trách nhiệm chính là nền tảng để trẻ em tiếp tục lớn lên trong yêu thương và an toàn.
Nguồn: Tạp chí Trẻ em Việt Nam
