Dậy thì sớm, kiến thức muộn: Hồi chuông báo động từ những bi kịch tuổi 13

Những năm gần đây, độ tuổi dậy thì của trẻ em Việt Nam đang có xu hướng giảm mạnh về độ tuổi. Nếu trước đây bé gái thường bắt đầu hành kinh vào lớp 7–8, thì hiện nay nhiều trường hợp xuất hiện từ lớp 4–5, phổ biến nhất là khoảng lớp 6. Sự trưởng thành sớm về mặt sinh lý kéo theo nhu cầu tìm hiểu về cơ thể, giới tính và các mối quan hệ khác giới tăng lên nhanh chóng.

Tuy nhiên, khi trẻ tò mò quá sớm mà người lớn cha mẹ, thầy cô, người chăm sóc lại chưa kịp thích ứng với sự thay đổi này, nguy cơ phát sinh những hành vi thiếu an toàn trở nên đáng lo ngại. Việc quan hệ khác giới khi chưa có hiểu biết về tình dục và tránh thai đang khiến tỷ lệ mang thai ngoài ý muốn ở lứa tuổi học đường tăng cao.

Không ít em, do còn quá nhỏ, thiếu kỹ năng và ngần ngại chia sẻ với người lớn, đã rơi vào tâm lý sợ hãi, tìm cách che giấu. Điều đó dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe sinh sản và tinh thần, thậm chí xuất hiện những câu chuyện thương tâm mà lẽ ra hoàn toàn có thể phòng tránh.

Nỗ lực bảo toàn thiên chức làm mẹ

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, ThS. BS. Phan Thu Hằng, Giảng viên Đại học Y Hà Nội, Bác sĩ Bệnh viện Phụ sản Trung ương cho biết, trong quá trình công tác, bà từng tiếp nhận cấp cứu một trường hợp bé gái 13 tuổi (sinh năm 2012), là học sinh một trường dân tộc nội trú.

Theo chia sẻ của bác sĩ Hằng, do sống xa gia đình, thiếu thốn tình cảm và sự giám sát của cha mẹ, em đã nảy sinh quan hệ tình cảm với một người đàn ông hơn mình gần 10 tuổi. Mới bắt đầu chu kỳ kinh nguyệt hơn một năm và thiếu kiến thức về sức khỏe sinh sản, cô bé đã mang thai ngoài ý muốn. Do tâm lý e ngại, xấu hổ, cộng với việc thiếu sự quan tâm sát sao từ phía nhà trường, cái thai đã phát triển đến tháng thứ 4 mới được phát hiện.

Trong tình trạng cùng quẫn, thiếu hiểu biết và không có người hướng dẫn, nữ sinh này đã lén lút tìm đến một cơ sở y tế không phép để phá thai. Cơ sở này đã thực hiện thủ thuật bất chấp nguy hiểm khi thai nhi đã lớn và cơ thể người mẹ chưa phát triển hoàn thiện, dẫn đến biến chứng băng huyết nghiêm trọng. Bệnh nhân bị chảy máu liên tục trong gần 23 ngày sau khi phá thai.

Khi được gia đình đưa đến Bệnh viện Phụ sản Trung ương, bệnh nhân đã rơi vào tình trạng sốc mất máu, thiếu máu trầm trọng, đe dọa trực tiếp đến tính mạng. BS. Hằng cho biết, rất may mắn bệnh nhân được đưa đến viện khi chưa quá muộn nên đã giữ được tính mạng, bảo tồn tử cung và cơ hội làm mẹ trong tương lai. Tuy nhiên, di chứng để lại là những tổn thương nặng nề về cơ quan sinh dục và sang chấn tâm lý dai dẳng.

Từ trường hợp hy hữu này, bác sĩ Phan Thu Hằng cảnh báo đây là vấn đề cấp thiết cần sự chung tay của gia đình, nhà trường và xã hội. Trẻ ở lứa tuổi dậy thì cần được trang bị kiến thức về tâm sinh lý, sức khỏe giới tính và các biện pháp phòng tránh thai an toàn. Đặc biệt, người lớn cần đồng hành để trẻ biết cách xử lý tình huống và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế chính thống nếu chẳng may mang thai ngoài ý muốn, tránh tự ý tìm đến các cơ sở không đảm bảo gây nguy hiểm tính mạng.

Hồi chuông cảnh báo cho gia đình và nhà trường

Việc chăm sóc sức khỏe sinh sản, khám sức khỏe tiền hôn nhân cũng như phòng tránh tảo hôn và kết hôn cận huyết là nhiệm vụ ngày càng cấp thiết trong bối cảnh trẻ em bước vào dậy thì sớm và chịu nhiều ảnh hưởng từ môi trường mạng.

Với kinh nghiệm của một bác sĩ sản khoa đồng thời là một người mẹ, ThS.BS Phan Thu Hằng cho rằng, lứa tuổi dậy thì luôn là giai đoạn khó khăn đối với việc giáo dục. Trẻ có nhiều thay đổi tâm sinh lý, trong khi sự bùng nổ của mạng xã hội khiến các em dễ tiếp cận nguồn thông tin không phù hợp. Điều này làm tăng áp lực lên cha mẹ và thầy cô trong việc định hướng, hỗ trợ trẻ tránh những rủi ro liên quan đến sức khỏe sinh sản và tình dục.

Bác sĩ nhấn mạnh rằng điều quan trọng đầu tiên là phụ huynh và giáo viên cần nỗ lực đồng hành cùng con trẻ. Giáo dục giới tính ở độ tuổi này không hề đơn giản; nếu không tinh tế và khéo léo, người lớn có thể khiến trẻ cảm thấy bị cấm đoán hay áp đặt, dẫn đến việc thu mình và tìm kiếm thông tin từ những nguồn không an toàn. Khi không còn nhận được sự chia sẻ từ trẻ, người lớn sẽ khó nắm bắt vấn đề và khó hỗ trợ kịp thời.

Bác sĩ Hằng cho rằng việc “làm bạn với con” là một phương thức hiệu quả. Khi có sự cởi mở và tin tưởng, trẻ sẽ chủ động tìm đến cha mẹ khi gặp vướng mắc hay rủi ro trong cuộc sống. Tuy nhiên, bà lưu ý rằng sự đồng hành cũng cần có giới hạn và nguyên tắc nhất định. Nếu thiếu ranh giới phù hợp, trẻ có thể không còn cảm nhận được sự nghiêm túc của cha mẹ và từ đó giảm mức độ tôn trọng, khiến lời khuyên của người lớn mất hiệu quả.

Từ thực tế chuyên môn, bác sĩ Hằng cho rằng hành trình đồng hành cùng con trong tuổi dậy thì chưa bao giờ dễ dàng. Cha mẹ cần kiên trì, dành thời gian và sự thấu hiểu để định hướng trẻ nhận thức đúng đắn, từ đó giảm thiểu nguy cơ gặp phải những hậu quả đáng tiếc liên quan đến sức khỏe sinh sản và các vấn đề xã hội khác.

Trẻ vùng sâu, vùng xa cần được truyền thông giới tính mạnh mẽ hơn

ThS.BS Phan Thu Hằng cho rằng, thanh thiếu niên ở vùng sâu, vùng xa – nơi tình trạng tảo hôn và kết hôn cận huyết vẫn còn hiện hữu là nhóm đối tượng đặc biệt cần sự chung tay của nhiều bên. 

Theo bác sĩ Hằng, thanh thiếu niên ở đô thị có điều kiện tiếp cận thông tin tốt hơn, được cha mẹ và thầy cô quan tâm sát sao, nhờ vậy những hậu quả đáng tiếc liên quan đến sức khỏe sinh sản ít xảy ra hơn. Ngược lại, nhiều em nhỏ ở vùng sâu, vùng xa, nhất là các trường dân tộc nội trú, phải sống xa nhà dài ngày, thiếu sự chăm sóc, hướng dẫn và tình cảm từ gia đình. Điều này khiến các em dễ gặp rủi ro, trong đó có tình trạng kết hôn sớm và kết hôn cận huyết vẫn còn tồn tại ở một số địa phương.

Để tác động bền vững đến nhóm đối tượng này, bác sĩ Hằng cho rằng cần triển khai đồng thời nhiều giải pháp. Trước hết, truyền thông và tư vấn về sức khỏe sinh sản, tình dục an toàn phải được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông, đặc biệt tại các trường nội trú. Trong môi trường đó, thầy cô giữ vai trò then chốt, không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn trở thành người đồng hành, người lắng nghe và hỗ trợ học sinh trong các vấn đề tâm lý, xã hội.

Bên cạnh các buổi nói chuyện chuyên đề, bác sĩ Hằng nhấn mạnh việc sử dụng những tình huống thực tế mang tính cảnh báo. Theo bà, báo chí, truyền hình, phát thanh hay các nền tảng trực tuyến có thể phản ánh những trường hợp mang thai ngoài ý muốn ở tuổi vị thành niên và các hệ lụy nghiêm trọng như tổn thương sức khỏe sinh sản, ảnh hưởng khả năng làm mẹ hoặc các biến chứng nguy hiểm.

Những câu chuyện thật, hình ảnh thật từ bệnh viện – nơi bác sĩ trực tiếp chứng kiến – sẽ giúp trẻ nhận thức rõ hơn về nguy cơ và hậu quả. “Khi nhìn thấy những bài học ngay trước mắt, các em có cơ sở để thay đổi hành vi và tránh lặp lại những sai lầm đáng tiếc”, bác sĩ Hằng chia sẻ.