Bữa phụ học đường và ‘cơ hội vàng’ bổ sung dưỡng chất cho trẻ

Thiếu vi chất dinh dưỡng là một trong những vấn đề đáng lưu ý ở trẻ em, đặc biệt trong giai đoạn học đường khi cơ thể có nhu cầu cao về năng lượng và các dưỡng chất để tăng trưởng, phát triển trí não và duy trì hoạt động thể chất. Đáng nói, tình trạng thiếu vi chất không phải lúc nào cũng biểu hiện rõ ràng, khiến phụ huynh dễ bỏ qua.

Trong khi đó, không ít gia đình vẫn có quan niệm rằng chỉ cần trẻ ăn đủ ba bữa chính mỗi ngày là đã được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng. Thực tế, ăn đủ về lượng chưa đồng nghĩa với đủ về chất. Một khẩu phần thiếu đa dạng, mất cân đối giữa các nhóm thực phẩm hoặc chưa đáp ứng nhu cầu riêng của từng giai đoạn phát triển vẫn có thể khiến trẻ thiếu một số vi chất cần thiết.

Bởi vậy, bên cạnh ba bữa chính, bữa phụ, đặc biệt là bữa xế, có thể trở thành một cơ hội để bổ sung năng lượng và các dưỡng chất mà khẩu phần hằng ngày chưa đáp ứng đủ. Tuy nhiên, bữa phụ nên được xây dựng như thế nào? Những thực phẩm nào phù hợp với trẻ và sữa có thể đóng vai trò gì trong bữa phụ?

Trao đổi với Tạp chí Trẻ em Việt Nam,ThS.BS Nguyễn Thị Lan Phương, Khoa Vi chất dinh dưỡng, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, sẽ giải đáp những vấn đề trên, đồng thời chia sẻ cách xây dựng bữa phụ phù hợp, giúp trẻ bổ sung dưỡng chất và duy trì năng lượng cho học tập, vui chơi.

PV: Thưa Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Lan Phương, bà đánh giá tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng ở trẻ em Việt Nam đang diễn ra như thế nào?

BS. Nguyễn Lan Phương: Tình trạng dinh dưỡng trong giai đoạn giữa thời thơ ấu (5-9 tuổi) và tuổi vị thành niên (10-19 tuổi) ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất, nhận thức và xã hội, với những tác động kéo dài suốt cuộc đời và cả các thế hệ sau. Đây cũng là giai đoạn đặt nền móng cho sức khỏe khi trưởng thành, bởi khoảng 20% chiều cao, 60% khối lượng xương và một nửa trọng lượng cơ thể của người trưởng thành đạt được trong độ tuổi từ 10-19. Vì vậy, để đáp ứng tốc độ tăng trưởng và phát triển nhanh, trẻ em và thanh thiếu niên có nhu cầu ngày càng cao về năng lượng, protein, sắt cùng nhiều vi chất dinh dưỡng khác.

Tại các nước thu nhập thấp và trung bình, trẻ em trong độ tuổi đi học và thanh thiếu niên đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức về dinh dưỡng, từ gầy còm, thấp còi đến thừa cân, béo phì, thiếu máu và thiếu hụt vi chất dinh dưỡng.

Trong khi đó, suy dinh dưỡng và thiếu vi chất kéo dài ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển thể chất, khả năng học tập và mức độ tập trung của trẻ. Trong khi đó, thừa cân ở giai đoạn này lại làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm khi trưởng thành.

Tại Việt Nam, trẻ em và vị thành niên 5-19 tuổi đang phải đối mặt đồng thời với “ba gánh nặng dinh dưỡng”. Theo Tổng điều tra Dinh dưỡng 2019-2020, ở nhóm trẻ 5-18 tuổi, tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi là 14,8% và gầy còm 7,4%. Hai tình trạng này tập trung nhiều ở khu vực nông thôn, miền núi. Trong khi đó, thừa cân béo phì lại phổ biến hơn ở khu vực thành thị, với tỷ lệ 24,4%, cao gần gấp 3 lần so với miền núi.

Đáng lo ngại, tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng, hay còn gọi là “nạn đói tiềm ẩn” vẫn còn tồn tại. Sở dĩ được gọi là “đói tiềm ẩn” bởi tình trạng thiếu vi chất không biểu hiện rõ ràng như suy dinh dưỡng thể nhẹ cân hay thấp còi nên rất dễ bị bỏ qua, ngay cả khi trẻ vẫn ăn uống và vận động bình thường.

PV: Những vi chất nào được đánh giá là trẻ em trong độ tuổi học đường dễ thiếu hụt nhất và điều này ảnh hưởng ra sao đến sự phát triển thể chất, trí tuệ cũng như khả năng học tập của trẻ, thưa bà?

BS. Nguyễn Lan Phương: Trẻ em lứa tuổi học đường có nguy cơ thiếu hụt cao ở các vi chất như sắt, kẽm, canxi và vitamin D. Tình trạng thiếu vitamin A, vitamin nhóm B (B1, B6, B12) và i-ốt cũng vẫn xuất hiện ở nhiều vùng miền, đặc biệt tại khu vực nông thôn, miền núi. Mỗi vi chất có một vai trò riêng, song đều tác động trực tiếp đến quá trình phát triển thể chất và khả năng học tập của trẻ.

Thứ nhất, một trong những vi chất có vai trò quan trọng đối với sức khỏe và hoạt động nhận thức là sắt. Thiếu sắt gây thiếu máu, khiến trẻ mệt mỏi, kém tập trung, giảm khả năng ghi nhớ và tiếp thu bài. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến trẻ dễ rơi vào tình trạng “học trước quên sau”, uể oải trong giờ học.

Ở trẻ gái, nhu cầu sắt tăng mạnh trong giai đoạn vị thành niên để bù đắp lượng máu mất qua kinh nguyệt. Vì vậy, nhóm này càng dễ rơi vào tình trạng thiếu sắt nếu không được bổ sung đầy đủ. Đặc biệt, thiếu sắt kéo dài trong tuổi vị thành niên không chỉ ảnh hưởng đến tăng trưởng thể chất mà còn có thể làm suy giảm chức năng nhận thức và hệ miễn dịch của trẻ.

Thứ hai, giữ vai trò trực tiếp đối với tăng trưởng chiều cao, cân nặng, hệ miễn dịch và vị giác là kẽm. Trẻ thiếu kẽm thường biếng ăn, dễ mắc các bệnh vặt, từ đó có thể hình thành vòng luẩn quẩn thiếu chất.

Thứ ba, giai đoạn học đường được xem là “cửa sổ cơ hội” thứ hai, sau giai đoạn “1.000 ngày đầu đời”, để trẻ phát huy tối đa tiềm năng tăng trưởng chiều cao, trong đó không thể thiếu canxi và vitamin D – hai vi chất có mối liên hệ chặt chẽ, cùng đóng vai trò quan trọng đối với quá trình phát triển chiều cao và mật độ xương.

Cuối cùng, vitamin A, i-ốt, vitamin nhóm B và omega-3 dù ít được chú ý hơn nhưng cũng giữ vai trò quan trọng đối với thị lực, hoạt động của tuyến giáp và sự phát triển trí não. Thiếu i-ốt và vitamin nhóm B có thể tác động trực tiếp đến quá trình chuyển hóa năng lượng của tế bào thần kinh, từ đó ảnh hưởng đến khả năng học tập của trẻ.

PV: Thưa bà, hiện nay nhiều phụ huynh cho rằng chỉ cần trẻ ăn đủ các bữa chính là đã đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng, quan điểm này có đúng không? Làm thế nào để nhận biết trẻ có nguy cơ thiếu vi chất dù vẫn ăn uống bình thường?

BS. Nguyễn Lan Phương: Quan điểm “chỉ cần ăn đủ các bữa chính là đủ dinh dưỡng” chưa hoàn toàn chính xác, bởi ăn “đủ số lượng” không đồng nghĩa với “đủ chất lượng”.

Ăn đủ về số lượng mới chỉ phản ánh việc trẻ được cung cấp đủ năng lượng (kcal) chứ chưa thể khẳng định đã đáp ứng đầy đủ nhu cầu về vi chất dinh dưỡng. Một đứa trẻ hoàn toàn có thể ăn no, tăng cân đều, thậm chí thừa cân nhưng vẫn thiếu dinh dưỡng nếu khẩu phần ăn không đa dạng, thiếu rau xanh, trái cây, hải sản, sữa và các chế phẩm từ sữa.

Không chỉ vậy, lượng vi chất trẻ nhận được từ thực phẩm còn có thể bị hao hụt trong quá trình chế biến và hấp thu. Vi chất dinh dưỡng khá nhạy cảm với nhiệt độ và ánh sáng, trong khi khả năng hấp thu của mỗi trẻ cũng khác nhau, phụ thuộc vào đặc điểm của hệ tiêu hóa cũng như sự tương tác giữa các chất.

Trong khi đó, trẻ ở lứa tuổi học đường vừa vận động thể chất, vừa hoạt động trí não với cường độ cao, đồng thời cơ thể đang bước vào giai đoạn tăng trưởng mạnh, đặc biệt về chiều cao. Vì vậy, nhu cầu về vi chất tính trên mỗi kg trọng lượng cơ thể ở nhóm tuổi này là rất lớn. Đây cũng là lý do cha mẹ không nên chỉ nhìn vào việc trẻ ăn được bao nhiêu, tăng bao nhiêu cân để đánh giá trẻ có đang được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng hay không.

PV: Bữa phụ được xem là một trong những bữa ăn quan trọng đối với trẻ em. Theo bà, bữa phụ mang lại những lợi ích gì đối với sự phát triển chiều cao, hệ miễn dịch, chức năng não bộ và sức khỏe lâu dài của trẻ trong giai đoạn học đường?

BS. Nguyễn Lan Phương: Bữa phụ, hay còn gọi là bữa xế, không phải là bữa ăn “cho vui” mà có vai trò dinh dưỡng thực sự quan trọng đối với trẻ. Dạ dày của trẻ còn nhỏ, nên không phải lúc nào cũng có thể nạp đủ năng lượng và vi chất chỉ qua ba bữa chính. Đặc biệt, khoảng cách giữa bữa trưa và bữa tối ở trường thường khá dài, khoảng 4-5 tiếng, trong khi đây lại là thời điểm trẻ tiêu hao nhiều năng lượng cho cả học tập và vui chơi.

Nếu được tổ chức hợp lý, bữa phụ có thể bổ sung thêm những dưỡng chất cần thiết cho quá trình tăng trưởng. Đối với phát triển chiều cao, đây là thời điểm phù hợp để bổ sung các thực phẩm giàu canxi, kẽm, magie và vitamin D như sữa, sữa chua, phô mai hoặc các loại hạt. Việc chia nhỏ lượng canxi được cung cấp qua các bữa trong ngày cũng giúp cơ thể hấp thu tốt hơn, thay vì dồn một lượng quá lớn vào một bữa chính.

Bữa phụ cũng có thể góp phần duy trì hệ miễn dịch cho trẻ trong suốt thời gian hoạt động tại trường. Các thực phẩm như trái cây tươi, sinh tố, sữa chua có thể cung cấp vitamin C, vitamin A, vitamin E và kẽm, từ đó bổ sung các dưỡng chất cần thiết để duy trì hàng rào miễn dịch khỏe mạnh.

Đối với chức năng não bộ, một bữa phụ hợp lý còn giúp duy trì đường huyết ổn định, hạn chế tình trạng hạ đường huyết giữa giờ khiến trẻ mệt mỏi, cáu gắt hoặc mất tập trung vào cuối buổi học.

Một bữa phụ nhẹ nhàng, lành mạnh giúp bổ sung lại glucose cho não, duy trì sự tỉnh táo, khả năng ghi nhớ và mức độ tập trung trong những tiết học tiếp theo. Bên cạnh đó, các vi chất như omega-3, sắt, kẽm và i-ốt trong thực phẩm cũng hỗ trợ trực tiếp cho hoạt động ghi nhớ và tư duy của trẻ.

Không chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt, bữa phụ còn có ý nghĩa đối với sức khỏe lâu dài. Khi được ăn một bữa phụ phù hợp, trẻ sẽ không rơi vào trạng thái quá đói trước bữa chính, từ đó hạn chế thói quen ăn uống quá nhanh, ngấu nghiến hoặc ăn dồn dập. Đây là những thói quen không có lợi cho sức khỏe và có thể góp phần làm gia tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa, thừa cân, béo phì hoặc các vấn đề về dạ dày về sau.

PV: Vậy thưa bà, trong bữa ăn học đường, đặc biệt là bữa phụ hoặc bữa xế tại các trường mầm non và tiểu học, những thực phẩm nào nên được bố trí và với tần suất ra sao trong khẩu phần hằng ngày?

BS. Nguyễn Lan Phương: Khi xây dựng bữa phụ, bữa xế học đường, theo tôi cần tuân thủ nguyên tắc gọn nhẹ, đa dạng, dễ hấp thu và có mật độ vi chất cao. Bữa phụ không cần quá nhiều về lượng nhưng cần được lựa chọn hợp lý về chất, đồng thời nên phối hợp linh hoạt các nhóm thực phẩm và luân phiên trong tuần để đảm bảo sự đa dạng.

Trước hết, sữa và các sản phẩm từ sữa như sữa tươi, sữa chua, phô mai có thể được sử dụng hằng ngày, khoảng 1-2 lần mỗi ngày tùy nhu cầu của trẻ. Nhóm thực phẩm này cung cấp canxi, vitamin D, protein chất lượng cao và lợi khuẩn (probiotics), qua đó hỗ trợ quá trình phát triển chiều cao và sức khỏe hệ tiêu hóa.

Trái cây tươi theo mùa như cam, táo, chuối, đu đủ, ổi… cũng nên xuất hiện thường xuyên trong khẩu phần, hằng ngày hoặc ít nhất 4-5 buổi mỗi tuần. Trái cây cung cấp vitamin C, vitamin A, kali và chất xơ tự nhiên, góp phần tăng cường sức đề kháng và hạn chế táo bón. Nếu có thể, nên cho trẻ ăn nguyên quả hoặc cắt miếng thay vì ép lấy nước, bởi cách này giúp giữ lại chất xơ và hạn chế việc trẻ nạp quá nhiều đường tự nhiên trong thời gian ngắn.

Bên cạnh đó, các loại hạt và ngũ cốc nguyên cám như yến mạch, óc chó, hạnh nhân, các loại đậu hoặc bánh mì nguyên cám có thể được bố trí khoảng 3-4 lần mỗi tuần. Đây là nhóm thực phẩm cung cấp năng lượng giải phóng chậm, đồng thời giàu vitamin nhóm B, magie, kẽm và các axit béo thiết yếu như omega-3, giúp duy trì nguồn năng lượng bền bỉ cho hoạt động của não bộ và thể chất.

PV: Bà có khuyến nghị gì dành cho các bậc phụ huynh khi chuẩn bị bữa ăn hằng ngày cũng như lựa chọn các thực phẩm để đồng hành cùng sự phát triển toàn diện của trẻ?

BS. Nguyễn Lan Phương: Từ những phân tích trên, phụ huynh có thể thực hiện một số việc khá thiết thực để giúp trẻ hạn chế nguy cơ thiếu hụt vi chất. Trước hết, cần đa dạng hóa thực phẩm mỗi ngày, cố gắng phối hợp đủ bốn nhóm chất gồm đạm, chất béo, bột đường và vitamin – khoáng chất trong mỗi bữa. Thực đơn cũng nên được thay đổi theo ngày, theo tuần thay vì lặp lại những món quen thuộc, bởi một khẩu phần càng đa dạng thì càng có khả năng đáp ứng được nhu cầu về nhiều loại vi chất khác nhau.

Bên cạnh thực phẩm tự nhiên, phụ huynh có thể lựa chọn những sản phẩm đã được bổ sung vi chất dinh dưỡng an toàn, chẳng hạn sữa tươi bổ sung vitamin D, canxi, kẽm; muối i-ốt; hạt nêm bổ sung sắt, kẽm hay dầu ăn bổ sung vitamin A. Tuy nhiên, điều quan trọng là cần sử dụng đúng nhu cầu, đúng hướng dẫn, không nên có tâm lý bổ sung càng nhiều càng tốt.

Cách chế biến thực phẩm cũng cần được quan tâm để hạn chế thất thoát chất dinh dưỡng. Với rau củ, phụ huynh nên tránh xào nấu quá lâu ở nhiệt độ cao, có thể ưu tiên hấp hoặc luộc vừa chín tới để bảo toàn các vitamin tan trong nước như vitamin C và vitamin nhóm B.

Bữa phụ cũng không nên bị bỏ qua, nhưng cần lựa chọn đúng loại thực phẩm. Thay vì bánh kẹo, nước ngọt hoặc đồ ăn nhanh, phụ huynh nên ưu tiên sữa, trái cây và các loại hạt. Đây là những lựa chọn vừa có thể bổ sung năng lượng giữa các bữa chính, vừa cung cấp thêm các chất dinh dưỡng cần thiết cho quá trình tăng trưởng.

Bên cạnh chế độ ăn, trẻ cũng cần được tiếp xúc với ánh nắng một cách hợp lý và duy trì vận động ngoài trời. Những hoạt động này giúp cơ thể tổng hợp vitamin D tự nhiên, qua đó hỗ trợ quá trình hấp thu và sử dụng canxi, góp phần vào sự phát triển của hệ xương.

Cuối cùng, để hình thành một thói quen ăn uống lành mạnh và bền vững, cha mẹ cũng cần làm gương cho trẻ. Trẻ thường học theo cách ăn uống của người lớn trong gia đình. Vì vậy, nếu cha mẹ cùng ăn đa dạng thực phẩm, hạn chế đồ ngọt và nước ngọt, trẻ sẽ có môi trường thuận lợi để hình thành những lựa chọn ăn uống tích cực ngay từ nhỏ. Những thói quen này không chỉ có ý nghĩa trong giai đoạn học đường mà còn là nền tảng cho sức khỏe của trẻ về lâu dài.

Xin trân trọng cảm ơn bà về những chia sẻ cung cấp rất nhiều thông tin cho độc giả của Tạp chí!